News Facts

Nederlands AI-taalmodel GPT-NL klaar voor gebruik

GPT-NL is klaar voor gebruik. Het initiatief van non-profitorganisaties TNO, NFI en SURF moet een verantwoord alternatief bieden voor internationale modellen die ‘een kopie van het internet’ gebruiken als trainingsmateriaal.

Saskia Lensink, projectleider van GPT-NL, geeft in een interview met Tweakers aan dat GPT-NL tot dusver het enige taalmodel is dat aantoonbaar aan de Europese privacywetgeving (AVG) voldoet. Ze erkent wel dat de kennis van de Nederlandse taal en cultuur inmiddels ook bij diensten als ChatGPT beter is geworden. Daarom richt GPT-NL zich vooral op het bieden van een ‘soeverein’ alternatief voor onder andere universiteiten, onderzoekers en overheden.

Lensink: ‘Die soevereiniteitskwestie speelt nu erg. We merken dat de behoefte vanuit organisaties dan ook vooral gericht is op die digitale autonomie en of wij een alternatief kunnen zijn voor andere large language models (LLM’s).’

Grootste deel van bestaande bronnen
Het grootste deel van de Nederlandse data (24 miljard van de 29 miljard teksttokens) is afkomstig van bestaande bronnen. Zo stelden de leden van NDP Nieuwsmedia afgelopen zomer een omvangrijk deel van het archief van nieuwsartikelen van meer dan dertig landelijke en regionale nieuwstitels ter beschikking om het taalmodel verder te trainen. Eerder al stelde KB, nationale bibliotheek haar rechtenvrije collecties beschikbaar voor GPT-NL. Daarnaast heeft TNO een gedeelte zelf gemaakt om ervoor te zorgen dat er meer Nederlandse tekst in de trainingsdata zit. Het trainen van GPT-NL gebeurde op de Nederlandse supercomputer Snellius.

Het is de bedoeling dat het model in het najaar breder in de markt wordt gezet. Ook krijgt GPT-NL een andere naam, omdat een andere partij deze al had vastgelegd.


Synapsis moet veilig delen AV-onderzoeksdata mogelijk maken

Onderzoekers krijgen binnenkort nieuwe mogelijkheden om video- en audiomateriaal veilig te delen en te hergebruiken. Universiteiten en partners ontwikkelen hiertoe Synapsis; met dit platform kunnen opnames eenvoudig worden geanonimiseerd zonder dat waardevolle onderzoeksinformatie verloren gaat.

Onderzoekers in vooral de sociale en geesteswetenschappen werken veel met audiovisuele data, maar tegelijkertijd blijven veel opnames ongebruikt omdat privacyregelgeving het delen ervan bemoeilijkt. Synapsis moet praktische tools bieden om deze drempel te verlagen en data toegankelijker te maken voor toekomstig onderzoek.

‘Open science versterken’
Via een beveiligde online omgeving kunnen onderzoekers hun opnames uploaden en met enkele stappen anonimiseren. Het platform gebruikt technologie om gezichten en stemmen te maskeren en herkenbare kenmerken te verwijderen. Daarbij blijft belangrijke informatie – zoals bewegingen, gebaren en interacties – behouden. Programmeerkennis is niet nodig en het systeem kan zowel in de cloud als lokaal worden gebruikt.

‘Met Synapsis maken we het mogelijk om data veilig te delen en tegelijkertijd de privacy van deelnemers te waarborgen. Zo versterken we open science op een verantwoorde manier’, zegt hoofdonderzoeker Mark Dingemanse (Radboud Universiteit). Naast technologie richt Synapsis zich ook op training en ondersteuning. De Vrije Universiteit (VU) Amsterdam organiseert verschillende trainingssessies.

Samenwerking
Synapsis is een samenwerking tussen Radboud Universiteit, VU, Tilburg University, Universiteit van Amsterdam en Erasmus Universiteit Rotterdam. Het project wordt ondersteund door SURF, DANS en internationale partners. De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) is financier. De komende twee jaar wordt het platform getest bij meerdere universiteiten.


Misinformatie-spel AlgoRobin voor bibliotheken en scholen

AlgoRobin is gelanceerd, een misinformatie-escaperoom met als doel bewustzijn rondom misinformatie te creëren en het gesprek hierover aan te gaan in bibliotheken en op scholen.

Het spel draait om de invloed van algoritmes, influencers en AI-gegenereerde content bij de verspreiding van mis- en desinformatie. Het laat spelers – tieners vanaf 13 jaar en jongvolwassenen – ervaren hoe makkelijk en geleidelijk je kunt worden overgehaald om te geloven in en te handelen naar wat online wordt gepromoot.

AlgoRobin is ontstaan uit samenwerking tussen Loki’s Loop (onderdeel van University of Washington Center for an Informed Public), Nederlandse bibliotheekprofessionals en internationale bibliotheekorganisatie OCLC. Loki’s Loop en OCLC stellen AlgoRobin gratis beschikbaar voor alle bibliotheken en scholen in Nederland en Vlaanderen.


Zoevi helpt beter zoeken en vinden op vernieuwde Jeugdbieb-site

Jeugdbieb, de gratis en veilige zoeksite voor basisschoolkinderen, bestaat 25 jaar en viert dat met een vernieuwde website, modernere vormgeving en een nieuwe mascotte: Zoevi, een nieuwsgierig gedachtewolkje dat kinderen helpt bij zoeken en vinden.

Jeugdbieb ging op 14 februari 2001 online als initiatief van jeugdbibliothecaris Hennie Borstlap. Het idee: kinderen op een veilige manier wegwijs maken op het internet, met actuele en begrijpelijke informatie. Het project werd al snel landelijk bekend, omarmd door Bibliotheek Oss en later overgenomen door HKA, nu OCLC, dat sindsdien zorgt voor de doorontwikkeling en landelijke beschikbaarheid.

Vandaag de dag is Jeugdbieb een vaste waarde voor scholen, bibliotheken en leesconsulenten. De site is geïntegreerd in schoolWise, gericht op het stimuleren van leesplezier en versterken van informatievaardigheden bij kinderen op de basisschool, en juniorWise, portal voor jonge bibliotheekbezoekers.

Vernieuwd en mobielvriendelijk
De vernieuwde Jeugdbieb heeft een modernere vormgeving die aansluit bij de belevingswereld van kinderen. Nieuw zijn het mobielvriendelijk ontwerp, de duidelijker navigatie waarmee kinderen sneller vinden wat ze zoeken, en de mascotte Zoevi: het nieuwsgierige gedachtewolkje dat kinderen helpt bij zoeken (Zoe) en vinden (Vi). Zoevi zweeft door Jeugdbieb en deelt handige informatie, leuke weetjes en leestips.

De redactie blijft als vanouds alle bronnen zorgvuldig beoordelen op betrouwbaarheid, begrijpelijkheid en geschiktheid, aldus Jeugdbieb.

Betrouwbare informatie in tijden van AI
Hoofdredacteur Hennie Borstlap: ‘Jeugdbieb is altijd bedoeld geweest om kinderen veilig en zelfstandig informatie te laten vinden. Juist nu AI steeds vaker wordt gebruikt, blijft het belangrijk dat kinderen leren kiezen, controleren en begrijpen wat ze lezen. Met de vernieuwde site en Zoevi willen we die missie nieuw leven inblazen.’

Bibliotheken kunnen Jeugdbieb inzetten voor leesbevordering. Ook biedt de site mogelijkheden om informatievaardigheden te oefenen; kinderen leren er bijvoorbeeld betrouwbare bronnen vinden en beoordelen.
Het hele jaar staan er jubileumactiviteiten gepland.


Nieuws kort

>> De Raad voor Cultuur is een adviestraject gestart over de bescherming van journalistieke vrijheid. Aanleiding hiervoor zijn zorgen over de onafhankelijkheid van de journalistiek en de veiligheid van journalisten. Het advies verschijnt naar verwachting in het najaar. In het recente advies ‘Maken (z)onder druk’ over artistieke vrijheid constateerde de raad al dat de werking van het ‘democratisch middenveld’ in bredere zin onder druk staat. Nu wil ze de vinger leggen op de gevolgen daarvan voor de journalistiek. Journalistieke vrijheid is een kernwaarde in een goed functionerende democratie, en journalisten moeten onafhankelijk en veilig hun werk kunnen doen om burgers te voorzien van betrouwbare, toegankelijke informatie. Volgens de raad staan deze premissen onder druk, onder meer door big tech, platformisering en AI.

>> Een brede coalitie, waaronder KB, Beeld & Geluid en NDP Nieuwsmedia, roept de Tweede Kamer op het belang van kwalitatief hoogwaardige data voor AI te erkennen en om te zetten in concreet stimuleringsbeleid. In een gezamenlijke brief roepen ze de kamer op snel in actie te komen. ‘Alleen zo kan Nederland de adoptie van verantwoorde AI versnellen.’ Socialemediaplatforms en zoekmachines concurreren met hun AI-toepassingen steeds vaker rechtstreeks met Nederlandse uitgevers. Daardoor worden rechthebbenden gedwongen hun werken, nieuwsartikelen en collecties af te schermen voor AI-gebruik, schrijven de organisaties. ‘Juist die kwalitatief hoogwaardige content is essentieel voor sterke AI-modellen en toepassingen. Zonder ingrijpen zal zowel de kwaliteit van AI als het aanbod van hoogwaardige inhoud achteruitgaan.’


Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2026. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.