Door Petra van Driel
De overheid heeft als opdracht transparant te zijn in haar handelen. Transparantie als collectieve waarde schuurt echter al snel met persoonlijke uitgangspunten. Als het gaat om menselijkheid, zowel vanuit het perspectief van de professional als de burger, is nieuw lerend vermogen nodig. Geautomatiseerde processen bij overheden zijn binair ingericht: het perspectief gaat uit van zwart-wit, één of nul. In de realiteit en in ons mensen bestaan echter alle kleuren van de regenboog. Hoe gaan we met elkaar om tijdens het ontwikkelen van het gedigitaliseerde en tegelijkertijd krachtige menselijke proces?
Bewustzijnsontwikkeling
In het boek Smart Humanity van de KNVI (2025) is deze rode draad expliciet verwerkt in een aantal hoofdstukken. Bij informatietechnologie is een toets op kwetsbaarheden aan de orde van de dag. Voor organisatie en personeel bij de overheid ligt het anders. Het doet pijn om te zien waar herstel nodig is. Toch is deze vorm van werk, namelijk bewustzijnsontwikkeling, óók nodig om eerdere fouten in de vorm van patronen na te gaan. In dialoog treden over de vraag waar de kwetsbaarheid zich voordoet en wat het betekent, vraagt weerbaarheid, wendbaarheid en onderscheidingsvermogen in complexe organisaties. Het is en blijft mensenwerk.
Collectief perspectief
Er is een collectief belang bij het ontwikkelen en vergroten van het bewustzijn bij de overheid vanwege het effect op de burger. Het aloude rijtje ‘verantwoordelijkheid, bevoegdheid, taak’ als vertaling van de maatschappelijke waarden voldoet niet meer. Er is een sprong nodig van persoonlijk naar collectief perspectief en dat gaat niet vanzelf. Het gaat over verhoudingen en overtuigingen, regels en uitzonderingen, maat, ruimte en grenzen. Er is bijna geen vooraf bepaalde oplossing beschikbaar; hoe het werkt weet je pas als je het doet: tijdens een transitie of transformatie.
Versnelde vormen van kennisdeling
Naast de inzet en het gebruik van IT en AI is onderhoud op het strategische gesprek nodig. De versnelde technologische innovaties van nu vereisen versnelde vormen van kennisdeling. Onderhoud op het gesprek tussen de overheid als een collectief met een interne, bemenste organisatie vindt onder andere plaats met de betrokken beleidsmakers, kaderstellers, toezichthouders en bedrijfsvoerders. Deze gesprekken gaan idealiter over wat beweging betekent vanuit het perspectief van de overheid naar de burger en in de context van digitalisering. Vanaf hier wordt het duidelijk wat die specifieke context en omstandigheden zijn en wat deze omgevingsfactoren op een bepaald moment inhouden. Waarin overheidsinformatie beweegt en verplaatst, en welke vorm en maat van controle gepast zijn en toegepast worden.
Kwetsbare en menselijke gesprek
Digitalisering vergroot vaak de bestaande machtsverhoudingen. Wat in de openbaarheid verschijnt geeft mogelijk een vertekend beeld van de werkelijke situatie. Het is in deze tijd gepast om het beeld, dat tot stand is gekomen op basis van een verwachting, aan te vullen met het kwetsbare en menselijke gesprek. Enerzijds om te begrijpen wat de bedoeling is (of is geweest), anderzijds om bestaande patronen te doorbreken die door digitalisering sneller vast komen te zitten. Vernieuwing komt tot stand door de erkenning van een huidige situatie en daar beweging in te brengen. Erkenning als innovatie blijft meestal in de persoonlijke sfeer – buiten de openbaarheid.
Petra van Driel is jurist (innovator) in de publieke sector.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2026. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.