Door Anne van den Dool
Natuurmonumenten is voor veel Nederlanders een bekende organisatie, maar hoeveel mensen weten dat deze vereniging de beschikking heeft over een eigen bibliotheek? Denk daarbij aan meer dan een fysieke en digitale collectie: informatieprofessionals Mariska van Aanholt en Colinda van der Molen helpen de hele organisatie bij informatievraagstukken. En dat is in deze tijd, met groeiende hoeveelheden desinformatie, hard nodig.
Het beroep van informatieprofessional is zeer divers – van vakgebied en werkgever tot functie-inhoud en takenpakket. Om de breedte van het vak te laten zien, lichten we in de rubriek IProfiel een informatieprofessional door. Dit keer een iets aangepaste versie: een interview met twee generaties informatieprofessionals bij Natuurmonumenten.
Het bibliotheekvak staat nooit stil. Dat weet Mariska van Aanholt als geen ander. Ruim veertig jaar werkt zij in de bibliotheek van Natuurmonumenten. ‘Dat klinkt misschien saai’, verdedigt ze zich direct, ‘maar dat is het zeker niet. Het vak van informatieprofessional vandaag de dag is niet meer te vergelijken met hoe het ooit was. Ik begon nog in de tijd van de kaartenbakken, en nu slaan we bestanden op in de cloud.’
Van Aanholt startte na een driejarige studie aan de bibliotheek- en documentatieacademie op haar eenentwintigste bij Natuurmonumenten – toen nog als bibliotheekmedewerker, inmiddels als medewerker kennis en informatie en coördinator bibliotheek. Die naamsverandering is wat Van Aanholt betreft vooral een vormkwestie: ze was altijd al bezig om de collectie zo goed mogelijk bij haar collega’s onder de aandacht te brengen en hen te helpen in hun zoektocht naar de juiste documentatie.
Van briefje tot rapport
De Natuurmonumenten-collectie bestaat uit ruim 45.000 titels in verschillende vormen: digitaal en fysiek, van boeken tot rapporten en tijdschriften. Dit betreft vooral documentatie over de ruim 450 natuurgebieden die de organisatie beheert, in de vorm van onderzoeksliteratuur, beheerplannen en overheidsteksten. De collectie gaat terug tot 1905, toen Natuurmonumenten werd opgericht. Dat betekent dat in de collectie ook handgeschreven teksten zijn opgenomen. Van lijstjes van vogelwaarnemingen uit 1935 tot uitvoerige rapporten over bodemverontreiniging: het is er allemaal te vinden.
Voor sommigen klinkt die bonte verzameling misschien als een archief, maar dat is het niet, benadrukt Van Aanholt. ‘We collectioneren heel doelgericht. Bovendien worden deze documenten nog elke dag gebruikt. De collectie is in principe alleen toegankelijk voor wie bij of voor Natuurmonumenten werkt. Bij uitzondering krijgen anderen toegang, bijvoorbeeld een student, een onderzoeker of een ingenieursbureau dat met een van onze gebieden aan de slag gaat. Het liefst zouden we onze collectie breder toegankelijk maken, maar daar hebben we helaas de menskracht niet voor.’
De prioriteit ligt voor de twee bibliotheekmedewerkers en de vijf vrijwilligers op andere punten. ‘Onze collectie is puur gericht op de vakspecialist, niet op de algemene natuurliefhebber. Voor die specialisten, onze collega’s, zijn wij de poortwachters voor toegang tot belangrijke informatie over hun vakgebied. Als wij ons werk goed doen, bijvoorbeeld door hen op nieuwe publicaties te attenderen, besparen we ze veel tijd. Andersom hebben wij hen ook nodig: zij geven aan welke publicaties – van henzelf of van anderen – in de collectie moeten worden opgenomen.’
Kennisintensief werk
Die collega’s, dat zijn uiteenlopende specialisten met een grote hoeveelheid kennis. ‘Om boswachters hun werk te laten doen, hebben ze veel goed toegankelijke informatie nodig’, benadrukt Van Aanholt. ‘Veel wandelaars beseffen het misschien niet, maar het onderhouden van de natuur is zeer kennisintensief werk. Dat zie je ook aan de breedte van onze bibliotheekcollectie: die gaat niet alleen over natuurbeheer, maar ook over waterhuishouding en -kwaliteit en ruimtelijke ordening. Ook natuurbeleving en -recreatie zijn een belangrijke poot in onze collectie. Alleen als mensen genieten van wat de natuur te bieden heeft, willen ze zich ervoor inzetten om haar te behouden en te beschermen. En denk eveneens aan historie en erfgoed. Natuurmonumenten heeft veel buitenplaatsen van grote historische waarde en die wil ze goed onderhouden. Aan de collectie van onze bibliotheek zie je duidelijk hoe breed de taak van onze organisatie is.’
Kunstmatige intelligentie
Het bibliotheekvak is in de loop der jaren steeds breder geworden. Tijdens haar loopbaan zorgde Van Aanholt onder meer voor de opbouw van de catalogus en verzorgde ze digitaliseringswerkzaamheden. Daarnaast helpt ze collega’s om hun informatievaardigheden op peil te houden. Zo geven de collectioneurs cursussen in het vinden van de juiste informatie en de opkomst van kunstmatige intelligentie.
Met name bij dat laatste onderwerp maakt ze dankbaar gebruik van de kennis van haar collega, informatiespecialist Colinda van der Molen die elf jaar geleden het team kwam versterken, onder meer op het gebied van applicatiebeheer en de inrichting van het e-depot. ‘Natuurmonumenten mag echt haar handjes dichtknijpen met een kundige collega als Mariska’, zegt Van der Molen. ‘Mensen vragen zich vaak af hoe het kan dat wij zo’n goed onderhouden bibliotheek hebben. Dat is helemaal aan haar te danken. Ze is niet alleen heel ordelijk, maar zoekt ook nadrukkelijk het contact met collega’s om ervoor te zorgen dat de collectie up-to-date blijft.’
Relevant blijven
Bij veel andere organisaties worden bibliotheken als deze steeds vaker wegbezuinigd. Natuurlijk is ook bij Natuurmonumenten in de loop der jaren weleens gesproken over de vraag of de bibliotheek nog wel in deze vorm behouden moest blijven. Juist de nauwe betrokkenheid van collega’s heeft er echter altijd voor gezorgd dat de collectie fier overeind bleef staan. ‘In veel andere organisaties is de bibliotheek een aparte tak’, weet Van Aanholt. ‘Doordat onze bibliotheek organisatorisch valt onder de kennis- en adviesafdeling, zijn wij nauw verbonden met de mensen die de collectie gebruiken. Daardoor kunnen we inspelen op hun wensen en blijven we relevant.’
Maatschappelijk betrokken
Omdat het team zo compact is, is het belangrijk dat een medewerker alle kanten van het vak beheerst: van de aanschaf tot het cataloguswerk, en van de controle van de omstandigheden waaronder waardevolle documenten worden bewaard tot het contact met de klant. Van der Molen deed met al die aspecten al ervaring op voordat ze bij Natuurmonumenten kwam werken. Ze studeerde boekwetenschap in Leiden, liep stage bij de KB en werkte drie jaar bij de bibliotheek van de Hogeschool van Amsterdam. Verder deed ze bij een ontwikkelaar van ondersteunende bibliotheeksoftware ervaring op in het werken met grote databases en het voeren van gesprekken met gebruikers. De overstap naar Natuurmonumenten betekende voor haar vooral een overgang van commercieel naar maatschappelijk denken. ‘Hier stellen we onszelf niet de vraag hoe we zoveel mogelijk geld kunnen verdienen, maar hoe we onze collega’s zo goed mogelijk kunnen helpen.’
Ook Van Aanholt voelt nog steeds die maatschappelijke betrokkenheid. ‘Ik ben trots dat ik bibliothecaris mag zijn voor een organisatie die zulk belangrijk werk verricht. Natuurbescherming en -beheer zijn belangrijk voor mij, en Natuurmonumenten probeert daarin in Nederland het verschil te maken.’
150 vaktijdschriften
Wie collega’s goed van dienst wil zijn, moet zelf ook het een en ander snappen van een onderwerp. Daarom verdiepen de informatieprofessionals zich uitgebreid in de thema’s die voor de organisatie relevant zijn. Van der Molen: ‘We hebben abonnementen op 150 vaktijdschriften. Die pluizen we door op zoek naar relevante publicaties. Het geeft altijd een goed gevoel wanneer een collega naar een nieuwe uitgave vraagt en wij die al op de plank hebben staan. We streven naar volledigheid wat betreft de documentatie over onze eigen natuurgebieden, naast natuurlijk algemene collecties over ecologie en natuurbeheer. Documenten over onze eigen gebieden gooien we in principe nooit weg.’
Pensioen en opvolging
Van der Molen en Van Aanholt zijn een hecht team. Toch komt aan dat verbond zeer binnenkort een eind: in januari 2025 gaat Van Aanholt met pensioen. Wie bang is dat ze zich zal gaan vervelen, wordt al snel gerustgesteld door de lange lijst aan activiteiten die Van Aanholt van plan is op te pakken. ‘Ik wil graag vrijwilligerswerk gaan doen, bijvoorbeeld als Taalmaatje. Ook zou ik een nieuw muziekinstrument willen leren spelen en een studie willen volgen. Wat het precies wordt weet ik nog niet, maar het zal zich in elk geval bevinden op het raakvlak van mens, cultuur en religie. Verder ben ik enorm fan van textiel en wil ik me daar nog verder in bekwamen. Als je mij achter de geraniums aantreft is dat alleen om de dode bladeren eruit te plukken, zeg ik altijd.’
De twee gaan elkaar missen, maar gelukkig staat er al een bekwame opvolger klaar met wie Van Aanholt in januari nog een paar weken overlap heeft. Van der Molen: ‘Een nieuwe collega brengt altijd weer eigen expertise met zich mee. Ik verheug me erop om samen nieuwe verbeteringen te gaan doorvoeren, waarmee we het werk van onze collega’s weer makkelijker maken.’
Klimaat en stikstof
Terugblikkend ziet Van Aanholt dat de relevantie van het bibliotheekwerk in de loop der jaren alleen maar is gegroeid. ‘De wens van Natuurmonumenten om onze biodiversiteit te beschermen is nooit veranderd, maar de relevantie ervan is de afgelopen jaren wel sterk gegroeid. Klimaatverandering en stikstofproblemen blijken hardnekkiger tegenslagen dan we zouden willen. Daarover goede documentatie verzamelen blijkt, met de opkomst van desinformatie, belangrijker dan ooit.’
In die strijd zou het helpen als Nederlanders dichter bij de natuur zouden staan, vult Van der Molen aan. ‘We hebben heel Nederland nodig om de voorliggende vraagstukken op te lossen, maar in plaats daarvan lijken we steeds meer tegen elkaar te worden uitgespeeld: de boeren versus de burgers, de stad versus het platteland. En dat terwijl de zorg voor onze omgeving juist als gemeenschappelijke factor kan fungeren, die ons allemaal met elkaar verbindt.’
Meer regeldruk
Van Aanholt ziet daarnaast dat het vak van natuurbehoud en -beheer steeds bureaucratischer is geworden. ‘Er ligt steeds meer regeldruk bij de boswachter: die is vaak meer achter de computer te vinden dan buiten in het groen. We zien het ook aan de literatuur die verschijnt: in de jaren zeventig turfde men kort de flora en fauna in een gebied, terwijl vandaag de dag eerst vuistdikke rapporten moeten verschijnen voordat er maatregelen genomen mogen worden. Over hetzelfde gebied wordt vandaag de dag veel meer gepubliceerd dan voorheen. Als we net zoveel daadwerkelijk met de natuur zelf bezig waren als met al dat geschrijf, stonden we er nu een stuk beter voor.’
Daarmee groeit tegelijkertijd het belang van goede ordening van al die informatie. Van der Molen: ‘We kunnen er helaas niet op vertrouwen dat andere partijen zulke bronnen goed bewaren. Ik schrik ervan dat wij soms de enige zijn die een rapport nog hebben. Daarmee groeit de behoefte om onze bibliotheek meer openbaar te maken, maar daar hebben we simpelweg de tijd niet voor.’
Zorgen voor bronnen
Met haar afscheid in het vooruitzicht denkt Van Aanholt alvast na over de wensen die ze voor de organisatie en haar bibliotheek heeft. ‘Ik zou willen dat de boswachters van over twintig jaar informatie net zo goed kunnen terugvinden als nu. Dat betekent dat we goed moeten blijven zorgen voor onze informatiebronnen – of dat nu een handgeschreven blaadje is uit 1920 of een PDF uit 2010.’
Daarnaast hoopt ze dat de informatiedienstverlener een prominente rol houdt binnen de organisatie. ‘Ik wens dat we bronnen blijven aanbieden op een manier die past bij de tijd. Je kunt het je nu misschien niet meer voorstellen, maar ooit brachten we vegetatiekaarten in een koker naar de boswachter. Digitalisering heeft ons in die zin een hoop snelheid en gemak gebracht. Het is belangrijk dat we steeds de volgende stap blijven zetten, anders raken de gebruiker en de informatie elkaar kwijt.’
Dat kunstmatige intelligentie de komende jaren een prominente rol gaat spelen in het vakgebied van de informatieprofessional, staat voor Van der Molen buiten kijf. ‘Ik ben benieuwd wat generatieve AI gaat betekenen: welk handwerk kan van ons worden overgenomen? Ik hoop dat daar meer beleid op komt, ook binnen onze eigen organisatie. Het is belangrijk dat we nooit AI, en zeker niet een voorspellend taalmodel, eindbeslissingen laten nemen die bij mensen horen te liggen – dat moeten we met zijn allen weten te voorkomen.’
Experts in kennis en informatie
Van der Molen en Van Aanholt zijn blij dat ze elkaar de afgelopen elf jaar, hoe uitdagend de ontwikkelingen ook waren, altijd scherp hebben gehouden. Van Aanholt: ‘Samen zoeken we het uit en blijven we bij – dat is onderdeel van de nieuwsgierigheid die bij een bibliothecaris hoort. We zijn maar een kleine speler binnen deze grote organisatie, en dat is soms hard werken. Daarbij is het contact met de collega’s en het gebruik van de juiste systemen noodzakelijk. Gelukkig heb ik altijd waardering gevoeld voor ons vak: binnen Natuurmonumenten zijn wij de experts op het gebied van kennis en informatie.’
Anne van den Dool is tekstschrijver, auteur en cultureel journalist.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #9-2024. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
