Door Ronald Siecker
Een goede manier om een beeld te krijgen van de huidige AI, is om de werking ervan te vergelijken met ons menselijke brein, stelt Ronald Siecker. Dan valt een ding op: het lijkt sterk op hoe dromen werkt. In beide gevallen wordt bronmateriaal gebruikt waaruit nieuwe composities ontstaan. ‘Zo levert AI een opmerkelijke prestatie met een breed scala aan toepassingen, maar met vooralsnog een groot verschil met de echte hersenen: het ontbreekt haar – voor nu – aan redeneringsvermogen.’
Artificiële intelligentie is momenteel een van de meest besproken onderwerpen. Ze is ook het thema waarvan veel mensen verwachten dat het de komende jaren de meeste impact op de wereld zal gaan hebben – zelfs nog meer dan toch ook belangrijke issues zoals de oorlogen in Oekraïne en Gaza, of klimaatverandering.
Sinds ChatGPT in november 2022 voor het eerst aan de wereld werd gepresenteerd, snel gevolgd door een aantal vergelijkbare AI-programma’s, hebben de toepassingen hiervan een enorme vlucht genomen. Hoewel het misschien juister zou zijn om te zeggen dat de ideeën over mogelijke toepassingen van AI explosief zijn gegroeid. Want dat is waar momenteel de meeste berichten over komen.
AI in auto’s, AI als arts
Zo gaat Volkswagen ChatGPT inbouwen in zijn nieuwe wagens, voorziet Price Waterhouse Coopers medewerkers inmiddels van een AI-assistent, en is de hardware van de nieuwe Samsung-telefoon simpeler dan de vorige generatie, maar nu heeft hij wel AI. Daarnaast wordt er, niet alleen binnen techbedrijven maar ook in de politiek, druk gesproken over hoeveel beroepsgroepen mettertijd door AI vervangen kunnen gaan worden. Intussen heeft een AI het advocatenexamen afgelegd, waarvoor ze met vlag en wimpel zou zijn geslaagd. Verder heeft Google even geleden een AI de rol van arts op zich laten nemen, en deze zou beter en empathischer zijn geweest dan menselijke dokters – al werd er onderaan in de tekst wel voorzichtigheidshalve bij gezegd dat men de AI nog niet met echte patiënten heeft laten werken. En dat er nog meer onderzoek nodig is voordat dit überhaupt kan worden geprobeerd.
Vergelijking menselijk brein
Op dit moment worden praktisch iedere week wel – mogelijke – nieuwe AI-toepassingen geïntroduceerd, waardoor er zo onderhand geen grenzen meer lijken te zijn aan wat artificiële intelligentie kan. Maar zijn deze ideeën ook allemaal even realistisch? Kan AI dit inderdaad moeiteloos, of zitten er ook beperkingen aan? Als we hier een echt goed antwoord op willen geven, zullen we eerst een helder beeld moeten hebben van wat AI in haar huidige vorm nu eigenlijk is en doet. En een goede manier om hier een beeld van te krijgen, is om de werking ervan te vergelijken met ons eigen, menselijke brein.
Digitale hersenen
De oorspronkelijke definitie van AI, zoals die tot nu toe vooral in sciencefictionverhalen werd gebruikt, is dat ze eigenlijk een digitale versie is van onze eigen hersenen. Waardoor AI dus alles kan waar ook ons brein toe in staat is, zoals analyseren, redeneren, conclusies trekken, begrijpen, besluiten nemen, zelfstandig communiceren en eigen, originele ideeën ontwikkelen. Daarnaast zou ze mogelijk ook nog gevoelens en een vrije wil kunnen hebben, net zoals wij. (Iets wat in de genoemde SF-verhalen trouwens vaak niet zo gunstig voor ons mensen uitpakt.)
Alleen zou AI dan natuurlijk in alles beter zijn dan wij, en een veel hogere intelligentie hebben. Zodat ze ons antwoorden op vragen kan geven die wij zelf nooit zouden kunnen vinden.
Onder de AI-motorkap
Iedereen die als gebruiker met de huidige vormen van AI te maken krijgt, kan al snel het gevoel hebben dat dit ook inderdaad is bereikt. Want nu al maken AI’s zelfstandig teksten en afbeeldingen, met een creativiteit die we in onze hele geschiedenis alleen nog maar bij mensen hebben gezien. Ze beantwoorden vragen, en met sommige zijn zelfs zinnige, inhoudelijke gesprekken te voeren. Waarbij de AI dan argumenteert zoals ook een mens dat zou doen.
Gevoelsmatig kun je hierdoor makkelijk de indruk krijgen dat je met een echt persoon te maken hebt, ook al is zij digitaal. Met een intelligent wezen dat kan denken en voelen, net zoals wij dat doen, en dat nauwelijks meer voor ons onderdoet. Maar die indruk blijkt voorlopig toch voornamelijk nog een illusie te zijn. Wanneer we ‘onder de motorkap’ van de AI kijken, dan gebeurt daar iets heel anders dan bij ons mensen wanneer we teksten schrijven of vragen beantwoorden. Want de huidige vormen van AI redeneren niet, en iets begrijpen doen ze al helemaal niet.
Samenhangend geheel
Een AI die een afbeelding van een boom maakt, of daar een verhaal over schrijft, heeft eigenlijk geen flauw idee wat een boom is. De AI begrijpt zelfs helemaal niet waar haar eigen tekst of afbeelding nou over gaat. En dat hoeft ze ook niet, omdat ze van totaal andere processen gebruikmaakt dan onze breinen dat doen. Een AI neemt namelijk door mensen gemaakt bronmateriaal en voegt de woorden of pixels hiervan in een nieuwe vorm samen. Statistische berekeningen in combinatie met een lerend algoritme zorgen er daarbij voor dat deze op zo’n manier worden samengevoegd, dat ze de grootste kans hebben om door een mens als een samenhangend geheel te worden gezien. Dat is niet een logisch of een correct geheel, maar een samenhangend geheel – dus iets wat op ons menselijke brein een begrijpelijke indruk maakt.
Dit is overduidelijk iets heel anders dan wat zich binnenin ons afspeelt wanneer we werk afleveren. Toch doet ook ons eigen brein regelmatig iets wat hier wel verrassend veel op lijkt, namelijk wanneer we dromen.
Complete modelwereld
Ondanks dat er al heel lang onderzoek naar dromen wordt gedaan en we ze momenteel dankzij fMRI-scans ‘live’ in onze breinen kunnen zien ontstaan, is er nog altijd veel onduidelijk over wat dromen nu precies zijn en doen. Wel weten we inmiddels dat in dromen onder andere ervaringen uit ons dagelijks leven worden verwerkt, en dat ze helpen om deze in ons geheugen op te slaan. (Zo onthoud je leerstof bijvoorbeeld beter wanneer je na het studeren even een dutje doet, dan wanneer je wakker blijft.) Maar wat aan dromen het meest bijzonder is, en wat we allemaal iedere nacht opnieuw kunnen ervaren, is dat er binnenin ons brein een complete modelwereld wordt gecreëerd.
Nieuwe mentale constructie
Wanneer we dromen bevinden we ons helemaal in ons eigen hoofd, hoewel het lijkt alsof we in de buitenwereld rondlopen; we kunnen thuis zijn, op straat of op een verre reis, mensen ontmoeten en allerlei levendige ervaringen hebben. De droomwereld waarin we ons dan bevinden is helemaal door ons eigen brein gegenereerd, waarbij ervaringen die we op wakkere momenten hebben opgedaan als bronmateriaal worden gebruikt. Dit kun je onder andere merken aan het feit dat iedereen in onze dromen altijd de talen spreekt die wij zelf ook kennen, en nooit een onbekende taal. Echter, omdat uit die ervaringen een heel nieuwe mentale constructie wordt gevormd, komen zelfs vertrouwde plaatsen er in een droom vaak net wat anders uit te zien als in werkelijkheid – ook al beseffen we dat meestal pas wanneer we weer wakker zijn.
Ook een droom is altijd een min of meer samenhangend geheel, in die zin dat bijvoorbeeld deuren, ramen, stoeptegels en auto’s allemaal hun logische plekken innemen en dat de gesprekken begrijpelijk zijn. Maar dromen zijn overduidelijk niet bedoeld als een correcte weergave van de werkelijkheid, net zomin als ze logisch of kloppend hoeven te zijn.
Droom en werkelijkheid
Een AI heeft geen ‘wakkere’ ervaringen om uit te putten. In plaats daarvan gebruikt zij de door mensen samengestelde database die haar bronmateriaal vormt, maar wat ze daar vervolgens mee doet, heeft opvallend veel weg van dromen. En door AI te beschouwen als dromende software, krijgen we ook een helderder beeld van de mogelijkheden en beperkingen ervan. Want net zoals in dromen soms hele nieuwe architectuur, kunstwerken of complete muziekstukken vorm kunnen aannemen, blijkt ook AI heel goed te zijn in het maken van nieuwe composities. Zoals teksten, afbeeldingen, molecuulmodellen of zelfs softwarecode. Alleen blijken de door AI gedroomde creaties, net als onze menselijke dromen, lang niet altijd te kloppen met de werkelijke wereld.
Menselijke controle
Hiervan zijn dan inmiddels ook al talloze voorbeelden te vinden. Mensen die de AI vroegen om hun eigen biografie te schrijven, kregen een fantastisch levensverhaal voorgeschoteld, maar dat had alleen helemaal niets met hun echte leven te maken. Een advocaat die AI opdroeg om voorbeelden van rechtszaken te vinden die hij als precedent in zijn pleitnota zou kunnen gebruiken, kreeg ‘droomzaken’ aangeleverd die precies waren wat hij nodig had; alleen bleek geen een daarvan ook werkelijk te hebben plaatsgevonden. Dit jaar haalde het bedrijf DPD in Groot-Brittannië zijn AI-chatbot offline, omdat deze op een volkomen geloofwaardige manier met klanten praatte, maar aan hen begon te vertellen dat DPD het slechtste bedrijf ter wereld was en dat hij het niemand zou aanbevelen.
De reactie van de ontwikkelaars hierop is te vermelden dat door AI aangeleverde resultaten voorlopig nog wel door mensen moeten worden gecontroleerd. Dit kan echter alleen maar op een realistische manier gebeuren, wanneer we de AI zien als wat zij werkelijk is.
Redeneringsvermogen
Op dit moment hebben we algoritmes die in staat zijn om uit aangeleverd bronmateriaal nieuwe composities te dromen. Dit is een opmerkelijke prestatie, en een die beslist een breed scala aan toepassingen kan hebben. Maar net zoals niemand een medische behandeling of het complete beleid voor een onderneming op een droom zal baseren, is de huidige AI er nog niet aan toe om werkelijk inhoudelijke beslissingen te nemen of adviezen te geven. Dat zal zij pas kunnen gaan doen wanneer er echt redeneringsvermogen aan wordt toegevoegd, en dat is een compleet ander soort hersenfunctie dan wat nu de bron van de algoritmes vormt.
Dromen worden samengesteld uit combinaties van fragmenten uit herinneringen van het wakkere leven. Enkele voorbeelden van artikelen:
> Wamsley E.J. (2021). Dreaming as Constructive Episodic Future Simulation. Sleep, Volume 44, Issue Supplement_2, Page A15.
> Fosse M.J., Fosse R., Hobson J.A., Stickgold R.J. (2003). Dreaming and Episodic Memory: A Functional Dissociation? Journal of Cognitive Neuroscience 15 (1): 1–9.
> Wamsley E.J. (2020). Memory: How the brain constructs dreams. eLife. 2020 Jun 8;9:e58874.
Ronald Siecker is arts en (neuro)bioloog, en medeoprichter van Evolae Institute.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #8-2024. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.