Hoe geven hogeschool-, universiteits- en speciale bibliotheken in coronatijd hun onderwijs in informatievaardigheden vorm? Die vraag stond centraal bij het jaarlijkse symposium van de KNVI-interessegroep Onderwijs & Onderzoek. Dit jaar digitaal en mede georganiseerd door de SHB/UKB-werkgroep Information Literacy. Een verslag.
Door Mirjam Raaphorst
‘Information literacy is van groot belang voor iedereen die gezond wil leven en werken in een democratische samenleving. In deze tijd van corona en fake news is de vaardigheid om betrouwbare informatie te vinden belangrijker dan ooit, en bibliotheken spelen hierbij een belangrijke rol.’ Zo opende Jane Secker, senior lecturer Educational Development aan de City University of London, haar keynote voor een publiek van 140 digitale deelnemers. De Engelse Information Literacy Group, waarvan Secker de voorzitter is, hield deze zomer een enquête onder Engelse bibliotheken over informatievaardighedenonderwijs in coronatijd. Dit levert een goed beeld op van de voor- en nadelen.
Belangrijke pluspunten blijken schaalvergroting en flexibiliteit: colleges worden opgenomen en kunnen door grote groepen studenten worden bekeken wanneer het hun uitkomt. Ook zorgt de situatie ervoor dat bibliotheekmedewerkers noodgedwongen nieuwe, nuttige vaardigheden (hebben) moeten leren. Nadelen zijn er zeker ook, zoals de afhankelijkheid van techniek; het voorbereiden van het onderwijs kost meer tijd, niet alle studenten zijn digitaal even vaardig en de grootste uitdaging is de vraag hoe je ervoor zorgt dat zij aangehaakt blijven.
Aanbevelingen uit Engeland
De belangrijkste tips van Secker en haar collega’s zijn: zorg ervoor dat de aanpak van de les SMART is, formuleer duidelijk het doel. Kies daarnaast voor afwisseling; een monoloog van een uur is niet effectief. Maak gebruik van mogelijkheden om feedback te geven en discussies te faciliteren, zoals polls, chats, korte filmpjes en breakout-sessies. Vraag hulp aan collega’s voor het bijhouden van de chat. En tot slot: accepteer als bibliotheekmedewerker dat online onderwijs nooit zo goed kan zijn als fysiek onderwijs. ‘We doen allemaal ons best; zie het online onderwijs als een kwalitatief goede thuismaaltijd, niet als fastfood en ook niet als een diner in een Michelin-restaurant.’
Inzet van virtual reality
De tweede keynote – van Sylvia Moes, innovation manager Education Support bij de Vrije Universiteit Amsterdam – behandelde de mogelijkheden om virtual reality (VR) in het hoger onderwijs te gebruiken. VR is een door de computer gesimuleerde 3D omgeving waarin beleving en ervaringen opdoen centraal staan. Er zijn in het onderwijs al diverse VR-toepassingen die dergelijke leerervaringen mogelijk maken; ervaringen ook die studenten in het echte leven niet zo eenvoudig kunnen opdoen. Zo is er PleitVRij, een VR-omgeving van een rechtszaal waarin rechtenstudenten uit Amsterdam en Groningen samen oefenen met een virtuele rechtszaak. Een ander voorbeeld betreft Hogeschool Windesheim die de VR-omgeving Speech Support heeft ontwikkeld, waar studenten hun presentatievaardigheden kunnen verbeteren met behulp van (een groot digitaal) publiek. Moes verwacht dat er in de komende jaren meer onderzoek zal komen naar de diverse vormen van VR en hoe deze in het onderwijs kunnen worden ingezet en bij de leerdoelen kunnen aansluiten.
Ervaringen Teams, Zoom en Screencasts
Na een korte pauze deelden Fricke Oosten (informatiespecialist Rijksmuseum) en Sjoerd Beelen (informatiespecialist Finance & Accounting Hogeschool van Amsterdam) hun praktijkervaringen met online leermiddelen om de workshops informatievaardigheden vorm te geven. Het Rijksmuseum kiest voor een combinatie van handleidingen en screencasts. Oosten gebruikt voor het maken van de screencasts het gratis programma Screenpresso en de Windows video-editor. Ze legde uit dat je voor het maken van screencasts niet veel extra middelen nodig hebt en vaak met bestaande applicaties kunt werken.
Beelen maakt voor zijn workshops gebruik van Zoom en Microsoft Teams. Voor het succes daarvan is de docent van een betreffend vak van belang: hij of zij is de linking pin. Beelen is tevreden over de moderatie tijdens de workshops en het succes van blended learning. Een uitdaging blijft het betrekken van de studenten, zei hij.
Escapegames
De bibliotheken van de Radboud Universiteit (RU) Nijmegen en Wageningen University & Research (WUR) hebben een escapegame gemaakt om op interactieve en competitieve wijze de informatievaardigheden van studenten te vergroten. Monique Schoutsen (specialist wetenschappelijke informatie Bibliotheek RU) en Valérie Toebes (informatiespecialist WUR) vertelden over hun beweegredenen en ervaringen met de library game. Zowel in Nijmegen als in Wageningen heeft het spel een mysterieus tintje; er moet een raadsel worden opgelost. Dit kan door vragen te beantwoorden waardoor de studenten de website en bronnen van de bibliotheek beter leren kennen en kunnen gebruiken.
Platform Edusources
Het O&O-symposium werd afgesloten met een primeur: de preview van het platform Edusources. Harrie van der Meer (coördinator Informatievaardigheid/Onderwijsmateriaal Bibliotheek Hogeschool van Amsterdam/Universiteit van Amsterdam en voorzitter SHB/UKB-werkgroep Information Literacy) demonstreerde de mogelijkheden van dit platform waarop alle onderwijsmaterialen op het gebied van informatievaardigheden zijn verzameld. Het doel ervan is het (her)gebruik van de bestaande materialen te vergroten waardoor de kwaliteit wordt verbeterd. De middelen worden namelijk eerst gecheckt op kwaliteitscriteria voordat ze op het platform worden geplaatst. Begin 2021 zal het platform online toegankelijk zijn.
En toen was het tijd voor de pubquiz. De deelnemers kregen in groepjes lastige vragen voor de kiezen, zoals: in welke koningsstad staat de oudste nog bestaande bibliotheek (Fez) en hoe heet een eigendomsmerk in een boek (ex libris, natuurlijk!). Helaas kon er dit jaar na afloop niet fysiek worden geborreld, maar dat komt bij het evenement in 2021 vast weer goed.
De presentaties van het symposium zijn terug te vinden op de website van de KNVI op de pagina van Onderwijs & Onderzoek (bibliotheken). Meer over de SHB/UKB-werkgroep Information Literacy vind je hier.
Mirjam Raaphorst is redacteur van IP en dienstcoördinator bij de KB.
Deze bijdrage komt uit IP #9/2020. Het hele nummer kun je hier lezen.