CMIO Marlies Schijven: ‘Net zoals de mens zelf is ook de inzet van techniek door de mens feilbaar. Dit beseffen is de winst’

Ze is oplossingsgericht, een fixer. Dat komt haar goed van pas bij haar werk als chirurg, als kenner van e-healthontwikkelingen en – sinds dit voorjaar – als chief medical information officer bij VWS. Een interview met prof. dr. Marlies Schijven.

Door Cindy Lammers

In de zorg in het algemeen en in de ziekenhuizen in het bijzonder komt de functie van medisch informatieprofessional al geregeld in het personeelsbestand voor. Maar een chief medical information officer (CMIO) bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), dat is relatief nieuw. Er werden er twee aangesteld, dit afgelopen voorjaar. Vera Timmermans, voormalig arts en Marlies Schijven, chirurg. Laatste werkt bij VWS slechts één dag per week. Maar dat is niet vreemd als je – naast praktiserend chirurg bij Amsterdam UMC, locatie AMC – ook hoogleraar Chirurgie bent en je met ontwikkelingen op het gebied van e-health bezighoudt.

In die ene dag valt er voor Schijven genoeg te doen. Informatietechnologie en een goede toepassing ervan in de zorg nemen alleen maar in belang toe, daarom wil VWS de ontwikkelingen graag op de voet volgen om te versterken. Het liefst gevoed met ervaringen uit de praktijk – vandaar dat Schijven op de vacature voor CMIO solliciteerde. ‘Ambtenaren bij VWS hebben de behoefte geuit aan een praktiserend arts die vanuit de praktijk weet welke problemen er spelen met nog meer bits en bytes in de zorg’, vertelt ze. ‘Ik kon maar één dag in de week vrijmaken, maar ze wilden me graag daarvoor aanstellen.’ Haar cv is passend, als professor aan de UvA met de leeropdracht Serious Gaming, Simulation en Applied Mobile Healthcare. 

HOE ZIET JE FUNCTIE VAN CMIO ERUIT?

‘Ik werk vooral adviserend en geef gevraagd en soms ook ongevraagd mijn mening over vraagstukken die technologie in de zorg betreffen. Ik probeer geluiden uit het veld, van dokters en anderen in het ziekenhuis, bij de ambtenaren te brengen. Neem het elektronisch patiëntendossier (EPD). Voor een VWS-medewerker zonder zorgachtergrond is het best moeilijk voor te stellen wat een EPD nou eigenlijk is, en hoe het werkt. Vanwege corona doe ik mijn werk voor het ministerie sinds mijn aantreden op 1 april grotendeels digitaal, dus op afstand. Dat is best een uitdaging bij een grote organisatie als VWS, want wie moet ik waar voor hebben? Inmiddels lukt dat steeds beter en word ik ook steeds meer bevraagd. Zowel vanuit VWS als vanuit “het veld” ontvang ik vragen en verzoeken die ik op elkaar probeer aan te sluiten. Het is natuurlijk top als dat lukt.

‘Ik vind het leuk en belangrijk werk, heel fijn dat ik de ruimte hiervoor ook heb gekregen bij het Amsterdam UMC. Het belang zit natuurlijk niet in het adviseren op zich, maar in het meer en wederzijds begrip kweken tussen ambtenaren en zorgprofessionals. Die uiteindelijk allebei graag oplossingen nastreven, op soms best heel complexe vraagtukken. Het gaat erom mensen hierin te verbinden, maar ook om wetensschappelijk goed en scherp te kunnen reflecteren. Dan ben je mijns inziens van waarde. De input van Vera en mij, maar ook van onze chief nursing information officer (CNIO) Bianca Buurman, zijn dus gebaseerd op onze eigen ervaringen en gedachten, maar zeker ook vertalingen van wat we horen vanuit onze beroepsgroep. Want deze geluiden zijn echt essentieel om tot voortgang te kunnen komen.’

IN DE VORIGE IP ZEI TECHNIEKFILOSOOF PETER-PAUL VERBEEK DAT DE CORONACRISIS ONS GELEERD HEEFT KRITISCHER NAAR TECHNOLOGIE TE KIJKEN, VOORAL HAAR INVLOED OP DE SAMENLEVING. HOE ZIE JIJ DIT IN RELATIE MET DE ZORG EN JOUW TAAK ALS CMIO?

‘Je moet altijd kijken naar de beste oplossing voor een probleem. Die kán dan liggen in een technologische toepassing, maar dat hoeft niet per se. Technologie moet wat mij betreft in de zorg niet het uitgangspunt of doel zijn. En het is ook niet een kwestie van een foefje toepassen en dan is het geregeld. Techniek is complex, net als de zorg. Je moet goed nadenken over het veilig inzetten ervan, passend in cultuur, regelgeving en het juridisch kader. Kan het medisch-ethisch wel? Kun je de risico’s van een digitale oplossing goed inschatten, en zo ja, welk risico ben je dan bereid te nemen? Ga je een digitale oplossing breed inzetten of kan dat juist niet? Wanneer is er een CE-markering nodig? Wanneer is een digitale oplossing feitelijk een medisch hulpmiddel? Er zijn heel veel vragen die je moet beantwoorden. Om daar te komen moet je natuurlijk eerst de juiste vragen stellen. Iets waar ik, denk ik, best goed in ben.’

VERBEEK PRAAT TEVENS OVER CITIZEN ETHICS, EN ER BESTAAT ZOIETS ALS CITIZEN SCIENCE: IN GESPREK GAAN MET DE (BEZORGDE) BURGERS, ZE BETREKKEN BIJ DE TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELINGEN. HOE STA JIJ HIERIN?

‘“De patiënt centraal” – je hoort het veel. Zo veel, dat het een soort van modebegrip wordt en daarmee weer aan kracht verliest. Natúúrlijk moet de patiënt centraal staan, volgens mij is dat altijd ook zo geweest. Zorg verlenen doe je immers niet voor jezelf maar voor de patiënt. Waar het hier om gaat is nadenken over nog beter op de patiënt aansluitende zorg door inzet van digitale ondersteuning en middelen. Daarbij heb je input van de patiënt echt nodig, anders weet je niet of het dat daadwerkelijk doet. Je moet je alleen wel bedenken dat betrekken van patiënten het ontwikkelproces ook wel kan bemoeilijken en vertragen. De ene patiënt is namelijk de andere niet; je moet je interventiegroep goed in kaart brengen en kijken of deze ook representatief is voor de grotere doelgroep. Dat kan echt heel lastig zijn. Te groot insteken, te veel mensen betrekken of juist te weinig, goede kaders formuleren… zulke processen hebben tijd, expertise en afweging nodig. En dat in tijden van digitale versnelling. Dat roept vragen op.’

WAT VIND JIJ VAN DE CORONA-APP, DE APPATHON, WAS JIJ DAARBIJ BETROKKEN?

‘Die vraag krijg ik vaker. Wel logisch, ook gezien mijn leerstoel. Ik was net aangesteld bij VWS, corona kwam en ineens werd die appathon aangekondigd. Ik ben daar niet over bevraagd. Dat vond ik best wel moeilijk. Want ja, je bent net CMIO ván VWS, maar ook hoogleraar op dit vlak. Mensen denken dan dat je nauw betrokken bent en willen weten wat je daarvan vindt. Dat is lastig. Tactisch gezien snap ik wel dat ik niet ingezet ben. Ik heb me toen dit speelde natuurlijk wel intern geuit en mijn geluid sloot niet aan bij wat er op dat moment gebeurde. Die appathon was immers aangekondigd en dan gaat VWS dus – begrijpelijk – in de “aan”-stand. Wat ik er dan van vond? Tsja, in een week tijd kún je volgens mij geen goede, werkzame en privacyveilige app pressure cooken, zeker niet gebaseerd op het bluetoothprotocol dat destijds tussen Apple en Google nog niet was afgestemd. Daarbij komt dat je in een dergelijk tijdsframe niet voldoende expertise kunt betrekken om iets goeds op te leveren. En dat is dan ook gebleken.

‘Al met al was het wel leerzaam. Ook voor mij. Ik heb ervan geleerd dat je ook andersom moet leren denken. Veel mensen riepen immers dat het wél kon, en er waren – terecht of onterecht – aannames dat het buitenland de coronapandemie al succesvol met apps bestreed. Watchful waiting zonder de proef op de som nemen was in die zin misschien ook geen optie. En zonder die appathon waren we de discussie niet uitgekomen, denk ik. Elk nadeel heeft, ook hier, zijn voordeel.

‘Bij de huidige app is het proces voor zover ik het zie – ik ben er dus niet direct bij betrokken – veel transparanter geworden. Gelukkig zijn er nu ook veel mensen met diverse expertises en zeker ook mensen met een kritische insteek mee bezig. Dat is goed. Alleen zó kun je mijns inziens ergens komen en draagvlak voor krijgen.’

HOE ZIE JE DE ONTWIKKELING VAN NIEUWE TECHNOLOGIE (IN DE ZORG) IN DE KOMENDE VIJF JAAR?

‘Velen hebben het momenteel over “we moeten wat met data, data is het nieuwe goud in de zorg” of “we moeten nu echt iets met kunstmatige intelligentie gaan doen”. Ja, maar hoe doe je dit dan goed? Er zijn allerlei factoren die van invloed zijn op de uitkomsten, maar het vertrekpunt is daarbij het belangrijkste. En dit zou moeten zijn: ik heb een probleem en hoe los ik dat nou het beste op? Kan het met technologie? Door middel van data-analyse? Door het werken met algoritmes? Wie beslist er dan uiteindelijk: de dokter of het systeem? Wanneer vertrouw je de techniek boven de mens? Hoe ethisch is het? Vragen die je allemaal dient te onderzoeken als je gaat ontwikkelen, en de uitkomsten ervan moet je ook weten voor je kunt implementeren. En soms is het antwoord dan: hier past geen technologie.

‘Een grappig voorbeeld uit de praktijk is het videoconsult dat in de beginperiode van de coronacrisis het polibezoek grotendeels verving. Onze artsen werkten daaraan enthousiast mee en de opschaling ging prima. Intussen is de reguliere zorg weer op gang gekomen en kunnen de artsen zelf in het systeem aangeven hoe ze een patiënt willen zien: live op de poli of via videobellen. De patiënt kun je hier meestal in sturen; als de dokter zegt dat videobellen volstaat dan accepteert de patiënt dit ook. Wat nu blijkt is dat de arts juist zelf weer vaker voor een afspraak op de poli kiest. “Fijn om weer dokter te kunnen zijn” hoor je dan. De human factor is enorm belangrijk, dat blijkt wel. Technologie kan er klaar voor zijn, maar je hebt natuurlijk altijd te maken met mensen. Die dokter zijn geworden juist omdat ze graag direct een interactie willen met de patiënt, niet met – voor hun gevoel – een beeldscherm. Daartegenover heb je het ziekenhuisbestuur dat vanuit kostenoogpunt wellicht meer ziet in videobellen als dat kan. Kortom, er spelen altijd meerdere factoren mee waar je zorgvuldig naar moet kijken.’

JE BENT CHIRURG EN TEGELIJK HEB JE INTERESSE IN TECHNOLOGIE EN DE ROL HIERVAN IN DE ZORG. WAAR KOMT DIE INTERESSE VANDAAN?

‘Ik ben ooit begonnen op de Design Academy. Daar heb ik maar een jaar gezeten, maar toch… je leert er anders en vooral ook oplossingsgericht denken. Omdat ik altijd interesse heb gehad in de zorg kwam ik uiteindelijk in deze sector terecht, in de chirurgie die ook heel hands-on en zeer oplossingsgericht is. Creatief nadenken om iets op te lossen vind ik leuk, dingen fixen. Daar komt technologie bij om de hoek kijken. Ik was vroeger al aan het pielen met het maken van websites. Die nieuwsgierigheid heb je of heb je niet. Het is superleuk om dit te kunnen combineren in al mijn werkzaamheden en weer door te kunnen geven aan de promovendi die ik begeleid.’


Zwarte doos met data op de OK

Marlies Schijven kwam enkele jaren terug in het nieuws vanwege ideeën over een blackbox op de operatiekamer, naar analogie van de luchtvaart. Dit apparaat registreert, combineert en analyseert alle data tijdens een operatie om gerichte feedback te kunnen geven aan het operatieteam. Het systeem is afkomstig uit Canada en het AMC was in 2016 het eerste Europese ziekenhuis dat het mocht uittesten, en Schijven de eerste chirurg. 

Intussen hebben meerdere Nederlandse ziekenhuizen een zwarte doos op de OK geïnstalleerd. Schijven ziet het als een onmisbaar device voor een veiliger werkomgeving. ‘Ik kan namens mezelf maar zeker ook enkele collega’s zeggen dat we door de blackbox onze operatieroutine hebben verbeterd.’ Ze zou graag willen dat wat haar werkgever Amsterdam UMC betreft de zwarte doos een netwerkoplossing zou worden als onderdeel van de hele organisatie. Dus beschikbaar op alle operatiekamers. Daarover waren al serieuze plannen, maar helaas kwam corona ertussen. En dat het AMC en VUmc zijn samengegaan als Amsterdam UMC maar nog wel twee aparte locaties zijn, helpt bij zo’n netwerkoplossing ook niet mee. ‘De raad van bestuur wil wel, het past ook bij het AI-profiel van onze strategie, maar de vraag is: wie gaat nu de rekening betalen? En hoe regelen we dit “Amstel-overstijgend”. Daar zijn we nu druk mee bezig.’


Wie is Marlies Schijven?

Marlies Schijven (1969) rondde in de jaren negentig haar studies tot gezondheidswetenschapper en arts af aan de Universiteit Maastricht en promoveerde aan de Universiteit Leiden op virtual reality-simulatietechnieken in de chirurgie. Zij werd opgeleid tot chirurg in Eindhoven en Rotterdam, en heeft zich toegelegd op de gastro-intestinale laparoscopische chirurgie van benigne aandoeningen. Sinds 2009 is Schijven werkzaam als stafchirurg op de afdeling heelkunde van Amsterdam UMC, locatie AMC. In 2015 werd ze benoemd tot professor Chirurgie aan de UvA met als leeropdracht Serious Gaming, Simulation en Applied Mobile Healthcare.

Naast haar werk als chirurg leidt Schijven diverse projecten rondom simulatie en serious gaming voor zorgprofessionals. Zo is ze oprichter/was ze voorzitter van de Dutch Society for Simulation in Healthcare en van de International Society for Wearable Technology in Healthcare (WATCH society). Binnen Amsterdam UMC begeleidt ze als principal educator en principal investigator diverse promovendi op het gebied van serious gaming, simulatie en e-health. Ook coördineert ze het landelijke e-healthprogramma van de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU).

Sinds 1 april dit jaar is daar de functie bijgekomen van chief medical information officer (CMIO) bij het ministerie van VWS.


Cindy Lammers is hoofdredacteur van IP.

Deze bijdrage komt uit IP #6/2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.