Op Bibliotheekinzicht.nl is een Trenddossier gepubliceerd. Hierin komen technologische en maatschappelijke ontwikkelingen langs op gebieden die voor openbare bibliotheken relevant zijn. Neem de ontwikkelingen rond data en digitaal burgerschap. Wat kan de bibliotheek op dit vlak betekenen?
Door: Marianne Hermans
Demografische, economische en technologische ontwikkelingen zijn van grote invloed op de manier waarop we leren, werken, consumeren en samenleven. Als middelpunt van de lokale gemeenschap hebben openbare bibliotheken daar dagelijks mee te maken. Deze veranderingen leiden tot nieuwe vragen over de rol van de bibliotheek. In het onlangs gepubliceerde Trenddossier zijn een aantal trends verzameld op gebieden die voor bibliotheeksector relevant zijn, zoals lezen, jeugd en media, data, arbeidsmarkt en leren, de publieke ruimte, burgerbetrokkenheid en publieksparticipatie. Hieronder worden een paar ontwikkelingen rond data en digitaal burgerschap toegelicht.
Datasamenleving
In de hele samenleving wordt op steeds meer plaatsen en manieren data verzameld, via sensoren in apparaten, camera’s, zoekgedrag en sporen die we achterlaten op internet. De toenemende verknooptheid van al deze datastromen roept vragen op over privacy en surveillance, en over de mogelijkheden van de bibliotheek om haar gidsfunctie een hernieuwde invulling te geven.
Bibliotheken kunnen met hun activiteiten en informatie bijdragen aan bewustwording bij burgers over de gevolgen van de datasamenleving en het delen van persoonlijke gegevens. Mogelijk kunnen bibliotheken tevens meedenken en meedoen aan een alternatief voor de huidige commerciële platforms. Daartoe is het belangrijk om inzicht te krijgen in deze ontwikkelingen. De centrale vraag daarbij: hoe is technologie zo in te zetten dat het juist niet de menselijke neiging tot aandacht voor roddel en sensatie voedt, maar daar een alternatief voor biedt.
AI in de bibliotheek
De toepassing van AI raakt aan de traditionele taken van bibliotheken, zoals het ordenen van informatie en het beschikbaar maken van kennis. Big data, dat wil zeggen grote hoeveelheden ruwe, ongestructureerde data, is niet te vatten in een sluitend (bibliotheek)systeem, maar algoritmes zijn in staat om gigantische hoeveelheden ongestructureerde data te doorzoeken. Zo kan AI worden ingezet door op basis van toegekende trefwoorden bepaalde werken op te nemen in de collectie. En door analyse van het lees- en zoekgedrag kunnen gebruikers op maat gesneden aanbevelingen krijgen. De inzet van AI en data is dus van invloed op de dienstverlening en de manier van werken van bibliotheken. Deze ideeën worden nog niet breed in praktijk gebracht. Er zijn bibliotheken en commerciële startups bezig met het ontwikkelen van recommenders op basis van leengedrag en interesse, en onder andere de TU Delft doet onderzoek naar de toepassing van AI bij het samenstellen van een gebalanceerde collectie.
Bewustwording en dialoog
Naast de mogelijkheden die AI biedt voor het verbeteren en ontwikkelen van diensten, kan de bibliotheek een rol vervullen in het creëren van bewustwording en dialoog over de morele vraagstukken die bij AI komen kijken, en over de gevolgen van de datasamenleving voor burgers. Daarnaast is het van belang dat de ontwikkeling van AI gevolgd en gevoed wordt vanuit de openbaarheid. De samenleving is erbij gebaat dat gebruikte data representatief zijn voor de hele gemeenschap en niet slechts voor de dominante meerderheid of de (kans)rijkste groep.
Meedenken
Door trends in een bredere context te plaatsen kunnen we er duiding aan geven: wat betekenen deze ontwikkelingen voor bibliotheken? Uiteraard kunnen bibliotheken zelf hier het beste over nadenken. We hopen dat een trendverkenning zoals deze daaraan een bijdrage kan leveren. Een trendverkenning is nooit af. Het is een momentopname die voortdurend aangevuld kan worden en voorzien van nieuwe contexten. In 2020 zullen we verder blijven werken aan trends, samen met de sector. Heb je vragen of interesse om verder te praten over de thema’s uit het Trenddossier of de Kennisagenda voor Openbare Bibliotheken? Neem contact op met Marianne Hermans (marianne.hermans@kb.nl) of Marjolein Oomes (marjolein.oomes@kb.nl), kennisadviseurs bij de KB.
Marianne Hermans is kennisadviseur bij de Koninklijke Bibliotheek
Deze bijdrage komt uit IP nr. 3 / 2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.