De populairste app van dit moment, TikTok, is drie jaar oud. In die tijd heeft zij de wereld veroverd én verdeeld. Het sociale mediaplatform is geliefd onder Generatie Z (geboren tussen 1995 en 2010), maar gevreesd door anderen vanwege privacyschending en censuur. Is er een reden tot zorg?
Door: Vincent M.A. Janssen
De Chinese ontwikkelaar ByteDance had in 2016 slechts tweehonderd dagen nodig om een videosharing app te maken. Het resultaat was Douyin (抖音), wat letterlijk ‘vibrato’ betekent. Binnen een jaar had het platform in het thuisland honderd miljoen gebruikers. Kort daarna lanceerde ByteDance de app onder een nieuwe naam voor het wereldwijde publiek; TikTok was een feit. Ook internationaal bleek de vraag enorm te zijn, ongeacht de toen al bekende beveiligingsrisico’s.
Eindeloos scrollen
TikTok is te beschouwen als een liefdesbaby van Instagram en YouTube. De app bevat alleen korte video’s, waar je eindeloos doorheen kunt scrollen. Terwijl de filmpjes op YouTube gemiddeld langer worden, duren ze op TikTok veelal nog geen vijftien seconden. Vaak wordt er geplaybackt of gedanst op een liedje, maar het kunnen ook grappige filmpjes of vlogs zijn. Dikwijls zijn de beelden van een professioneel niveau en met augmented reality-toepassingen.
Het is geen toeval dat muziek in de app een grote rol speelt. In 2017 nam moederbedrijf ByteDance het lip-sync-platform musical.ly over en voegde het toe aan TikTok. In musical.ly konden gebruikers al sinds 2014 filmpjes opnemen en delen waarin zij playbackten op bekende nummers. De miljard dollar die ByteDance voor musical.ly neerlegde, bleek een goede investering te zijn; TikTok is nu het snelst groeiende sociale mediaplatform ter wereld.
Populair
Met dagelijks 550 miljoen gebruikers heeft het platform Twitter ingehaald. Het grootste deel van de gebruikers zit in China, maar de meeste groei komt uit landen als de Verenigde Staten en India. In Nederland staat de app al op meer dan een miljoen telefoons, met name op die van jongeren onder de twintig (Generatie Z). Ook beroemdheden, zoals Will Smith, Jimmy Fallon en Ariana Grande, hebben de applicatie omarmd.
De populariteit is terug te zien in de geschatte omzet van het bedrijf. In het laatste kwartaal van 2019 groeiden de in-app verkopen, zoals gesponsorde berichten, tussen de 300 en 500 procent. Dit is een totale omzet van minimaal vijftig miljoen dollar in drie maanden tijd.
Hete adem
Wie dacht dat de status quo van techgiganten niet meer uitgedaagd kon worden, heeft het mis. De Googles en Facebooks van deze wereld voelen TikToks hete adem in de nek. Facebook is daarom aan het testen geblazen met een eigen variant, Lasso. Vooralsnog met weinig succes. Zelfs Spotify ziet de bui al hangen. ByteDance heeft vorig jaar muziekdienst Resso gelanceerd in India en Indonesië, waar gebruikers video’s en gifjes kunnen plaatsen bij nummers. Een soort visuele Spotify, bedoeld om opkomende markten weg te kapen bij de marktleider in de muziekstreaming.
Risico’s
In de internationale pers wordt er vooral negatief geschreven over TikTok. De privacy van de gebruikers zou namelijk in het geding zijn. Recentelijk heeft de Israëlische onderzoeksorganisatie Check Point Research een beveiligingslek gevonden, waardoor hackers accounts kunnen overnemen. Vlak nadat het nieuws naar buiten kwam, verbeterde TikTok haar beveiliging.
De publiciteit over het voorval was niet mals. Hoewel het leek op een kinderziekte en er tot nu toe relatief weinig bugs in de app zijn aangetroffen, werd TikTok hard veroordeeld door internationale privacywaakhonden en overheden. En door de Verenigde Staten in het bijzonder, waar de overheid wantrouwend is richting Chinese techbedrijven. Het was het zoveelste argument tégen de app, na een reeks beschuldigingen in de pers over kinderlokken, cyberpesten, racisme, appverslaving en het onrechtmatig monitoren van locatiegegevens.
In de ban
Ondanks de verklaringen van ByteDance dat beveiliging de hoogste prioriteit heeft, is het vertrouwen in de app geschaad. Zo heeft het Amerikaanse Congres een oproep gedaan om een onderzoek naar TikTok in te stellen; zij zien het als een potentieel nationaal beveiligingsrisico. Medewerkers van de Amerikaanse landmacht en marine hebben de app moeten verwijderen van hun telefoons.
Een belangrijke reden hiervoor was het nieuws dat ByteDance werkt aan face swap-technologie. Deze techniek wordt vaak gebruikt bij het maken van deepfakes. Gebruikers hebben bij het accepteren van de voorwaarden ermee ingestemd dat hun gezichtspatronen ingezet mogen worden voor deze techniek. Hoewel er nog geen face swap-functie in de app zit, is wel duidelijk dat het bedrijf hiermee experimenteert.
Transparantie
De biometrische data (die nodig is voor face swaps) in combinatie met het eerdere beveiligingslek zorgen ervoor dat TikTok onder een vergrootglas ligt. Dat het moederbedrijf in China is gevestigd, maakt het extra zorgelijk. Daar zijn de lijnen tussen het bedrijfsleven en de overheid veel korter. Privacyschending en censuur zijn hier een dagelijkse realiteit.
TikTok probeert na een reeks schandalen haar imago op te poetsen. Eind 2019 publiceerde ByteDance een zogeheten transparancy report, waarin was te lezen welke overheden verzoeken hadden ingediend om bepaalde inhoud te verwijderen. Het rapport was zorgwekkend. Niet vanwege de vele verzoeken, maar omdat China in het verslag niet genoemd werd. Volgens critici is de kans dat zij geen enkel verzoek hebben ingediend nihil. De werkelijke reden is dat TikTok nog steeds onder de naam Douyin door het leven gaat in China. Omdat TikTok dus officieel niet bestaat in China, hoefde zij niet opgenomen te worden in het rapport. Hierdoor heeft de internationale markt geen inzicht in het censuurgedrag van de app.
Censuur
Ondertussen doen onderzoekers en journalisten wereldwijd pogingen om TikToks censuurbeleid in beeld te brengen. The Washington Post suggereerde recentelijk dat pro-democratische video’s uit Hongkong zijn geblokkeerd. En onderzoeksrapporten laten zien dat filmpjes over mensenrechten in sommige Chinese regio’s niet zichtbaar zijn. Hetzelfde geldt voor content over wereldleiders als Trump en Poetin, kritische berichten over Erdogan en pro-Koerdisch materiaal.
TikTok ontkent steevast haar eigen censuurgedrag. Toch ging eind 2019 het bedrijf door het stof, toen video’s van de Afghaans-Amerikaanse Feroza Aziz verwijderd werden. In een van haar make-up tutorials bekritiseerde deze zeventienjarige influencer China’s repressie van de Oeigoeren. TikTok bood – na een stortvloed aan kritiek – haar excuses aan richting Aziz en beweerde dat een moderator een fout had gemaakt.
Op de vingers getikt
Kritiek op Chinese techbedrijven is niet nieuw. Het sociale mediaplatform WeChat lag vorig jaar nog onder vuur omdat zij accounts van Amerikaanse gebruikers met een Chinese afkomst blokkeerde. De reden? Deze gebruikers posten berichtjes over de verkiezingen in Hongkong. De Chinese overheid probeert dit soort berichtenstromen te controleren door druk uit te oefenen op platformen als WeChat en TikTok.
Dit betekent echter niet dat deze bedrijven aan de leiband liggen van de Chinese staat. Zowel WeChat als TikTok is op de vingers getikt door de Chinese overheid. Om verschillende redenen; van een gebrek aan censuur tot databeveiliging. Ook is er veel onenigheid tussen de bedrijven onderling. ByteDance is bijvoorbeeld al een tijdje verwikkeld in een juridische strijd met Tencent, het moederbedrijf van WeChat. ByteDance beschuldigt hen van ‘anti-competitief gedrag’.
Handelsoorlog
In de westerse wereld, met name in de Verenigde Staten, wordt beweerd dat Chinese techbedrijven aan de leiband lopen van de Communistische Partij. Dit beeld is te simplistisch. Zowel WeChat als TikTok heeft namelijk plannen om kantoren in het buitenland te openen. Zo hopen zij af te komen van de bemoeizucht van de Chinese overheid en meer vertrouwen van de wereldmarkt te krijgen.
Of het TikTok gaat lukken de zorgen rondom beveiliging en privacy hiermee weg te nemen – te midden van een handelsoorlog tussen China en de VS – is nog onzeker. Maar dat zal de gebruikers er niet van weerhouden om lekker door de filmpjes te scrollen.
Zao
TikTok is niet de eerste Chinese app die onder vuur ligt door haar face swap-technologie. De app Zao gebruikt AI en biometrische data voor het maken van deepfakes. Gebruikers kunnen hun eigen gezicht vervangen door een ander gezicht, ook van willekeurige gebruikers. De app is populair in China, maar werd in 2019 hard veroordeeld door de internationale gemeenschap. Zij zou de privacy van haar gebruikers schenden. Zelfs WeChat – die zelf veel kritiek krijgt op dit vlak – blokkeerde na alle ophef de eigen face swap-functie in haar app.
Vine
TikTok wordt vaak vergeleken met Vine, een internetsensatie uit het vorige decennium. Deze app uit 2012 liet mensen voor het eerst eenvoudig korte loop-video’s maken. In zes seconden probeerden mensen het grappigste filmpje op te nemen en te delen. De app ging echter even snel ten onder als dat zij opkwam. De schuldige was Instagram. Zij introduceerde in 2016 de Stories-functie, die veel weghad van Vine. Dit luidde het einde in van Vine (op dat moment in handen van Twitter).
Vincent M.A. Janssen is redacteur van IP en freelance informatieprofessional
Deze bijdrage komt uit IP nr. 1 / 2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.