Door: Frank Huysmans
Op een druilerige vrijdagmorgen zat ik in Leiden om de tafel met collega’s uit die stad en uit Noorwegen, Zwitserland, Italië, Slovenië en Kroatië. We verkenden mogelijkheden tot samenwerking. Wat de precieze aanleiding was, weet ik niet meer, maar op een zeker moment kwam het gesprek op open access en Plan S. Plan S is een initiatief van een coalition of the willing van nationale wetenschapsfinanciers en private fondsen die zich cOAlition S noemt.
De coalitie wil bereiken dat niet alleen wetenschappers de overstap naar open access maken – alle met publiek geld gefinancierde studies moeten voor iedereen gratis beschikbaar zijn, en niet pas na een tijdje – maar ook de wetenschappelijke tijdschriften. Uitgevers bieden de mogelijkheid om tegen betaling artikelen in open access te publiceren. Ze lijken echter niet van plan om hun toptitels compleet ‘OA’ te maken. Die zijn thans ‘hybride’: een deel van de bijdragen erin is open en een deel niet. Universiteitsbibliotheken kunnen dan niet veel anders dan ze toch in licentie nemen. Feitelijk betalen universiteiten twee keer: een keer voor de licentie en een keer voor de artikelen in open access van hun eigen staf.
Door te eisen dat door hen bekostigd onderzoek alléén aan tijdschriften mag worden aangeboden die binnen vier jaar de overstap naar volledige open access beloven te maken, zette cOAlition S in 2018 uitgevers onder druk. Weerstand is er niet alleen uit die hoek. Ook wetenschappers uiten bezwaren. Onder wie enkele van mijn collega’s, zo bleek in Leiden. Termen als ‘aantasting van de wetenschappelijke vrijheid’ en ‘publicatieverbod’ gingen over tafel. ‘Hoe kan ik de publicatiepunten verzamelen die mijn faculteit van me eist als de betere tijdschriften in ons vak niet meer in aanmerking komen?’
Het probleem zit ’m bij de overgang naar open access en open science al zeker twintig jaar in het reputatiesysteem waarmee de wetenschap werkt. Aan tijdschriften wordt een impact factor toegekend op basis van het aantal citaties dat ‘hun’ artikelen weten te vergaren. Vervolgens tellen artikelen in de ‘belangrijkere’ tijdschriften zwaarder mee in de waarderingssystematiek die universiteiten en onderzoeksinstellingen voor hun eigen onderzoekers hanteren.
Op veel departementen gelden de ranglijstjes als objectieve maatstaf, hoewel inmiddels overtuigend is aangetoond dat ze aan alle kanten rammelen. Het blijkt desondanks voor te komen dat bij sollicitaties de hoogst scorende kandidaat automatisch de voorkeur krijgt. Waar het onderzoek over gaat, of het vernieuwend is, maatschappelijk relevant of van strategisch belang voor de vakgroep – allemaal onbelangrijk. Gelukkig brokkelt ook dit systeem langzaam af. De Nederlandse wetenschapsorganisaties hebben zich onlangs gecommitteerd aan een ‘nieuwe balans in het erkennen en waarderen van wetenschappers’. Hierin tellen kwaliteit, inhoud, creativiteit en samenwerking zwaarder mee. Zo komt er meer ruimte voor diversiteit in loopbaanpaden. Ook dat is open science.
Frank Huysmans is bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de UvA en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis
Deze bijdrage komt uit IP nr. 1 / 2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.