Sinds voorjaar 2019 gebruiken universiteits- en hogeschoolbibliotheken Tipasa, een nieuw systeem voor het interbibliothecair leenverkeer (IBL) in de cloud. Wat is er precies veranderd en hoe bevalt het systeem in de praktijk?
Door de redactie
Sommige systemen zijn zo oud, dat niemand meer weet hoe ze werken. Geeft niet… zo lang het werkt: ‘If it ain’t broke, don’t fix it’. Het NCC/IBL-systeem voor interbibliothecair leenverkeer was er zo eentje. Dit systeem regelt dat gebruikers documenten kunnen aanvragen uit andere bibliotheken als de eigen bibliotheek het niet heeft. In 2018 voerden UKB, het samenwerkingsverband van Nederlandse universiteitsbibliotheken en de Koninklijke Bibliotheek, en OCLC een project uit om over te stappen van NCC/IBL naar een moderne opvolger: WorldShare Interlibrary Loan (ILL) en Tipasa. Begin van dit jaar ging deze live en vanaf 1 april levert UKB uitsluitend via het nieuwe systeem.
Waarom overstappen
De overgang naar Tipasa was het sluitstuk van een langlopend programma van UKB om van de nationale GGC (Gemeenschappelijk Geautomatiseerde Catalogus) over te stappen naar de internationale cloud. Waarom zou je een nationale catalogus onderhouden als dit ook internationaal kan? De voordelen zijn evident. Hoe groter de database, hoe groter de kans dat je titels kunt ontlenen en dus niet meer zelf hoeft in te voeren. Verder zijn de kosten lager als je de beheerlast kunt delen met een grotere community. Daarom is UKB in 2016 overgegaan van de GGC naar Worldshare.
De bezitsgegevens in de GGC en daaraan gekoppeld de uitleengegevens in de NCC werden na de migratie naar het WorldShare-platform in 2017 door de universiteitsbibliotheken alleen nog gebruikt ten behoeve van IBL. Door de overstap naar Tipasa hebben de universiteitsbibliotheken de GGC en de NCC niet meer nodig. Dit ligt anders voor de Koninklijke Bibliotheek, die specifieke verantwoordelijkheden heeft die nu (nog) wel aan de GGC verbonden zijn, zoals de nationale bibliografie en verantwoordelijkheden voor het Nederlands bibliotheekstelstel.
Aan wie wil je leveren
Al snel bleek het Tipasa-project veel ingewikkelder dan vooraf gedacht. UKB levert immers documenten aan een veelheid van bibliotheken die geen deel uitmaken van het consortium: grootverbruikers zoals regionale ziekenhuizen en kleine stichtingen met een enkele aanvraag per maand. In totaal moesten wel een paar honderd instellingen kiezen: ook overstappen naar Tipasa, alleen een institutionele Worldshare-ILL-aansluiting nemen of uitstappen en op een andere manier die enkele losse aanvraag regelen?
Daarbij bleek ook dat UKB incidenteel nog steeds IBL aanbiedt aan commerciële partijen, terwijl dat volgens de meeste licenties niet is toegestaan. Aan dit laatste is dan ook subiet een eind gemaakt. Het is niet de taak van een universiteitsbibliotheek om met publiek geld een bedrijf goedkoop van informatie te voorzien, ook niet als zij haar maatschappelijke verantwoordelijkheid ruim neemt.
Een interessante vraag is of bibliotheken ook het buitenland wilden bedienen. Dat is nu net het voordeel – of nadeel – van een internationale cloud: de hele wereld is binnen handbereik. Voor scans van artikelen ligt dit niet zo gevoelig: je stuurt tenslotte alleen maar een scan op. Maar boeken? Wil een bibliotheek haar collectie wel naar het buitenland sturen? Zij heeft die namelijk gevormd voor haar eigen academische gemeenschap. Of wil zij het wel, maar dan liever niet te ver weg, bijvoorbeeld alleen Europa? En als iets naar een andere bibliotheek gaat, komt het dan nog wel terug?
Voorwaarden en money matters
Een logische vervolgvraag is dan op welke voorwaarden UKB wilde leveren. Een boekbezorging kostte 6,50 euro, een artikel ook, plus een toeslag als het boven een aantal pagina’s kwam. Een gebruiker had een IBL-account, waar zij/hij een tegoed op moest zetten, zodat het verschuldigde bedrag afgeschreven kon worden. In het nieuwe systeem zijn er geen accounts meer van eindgebruikers. Er komt een factuur bij levering. Dan is het wel zo handig voor de onderlinge verrekening als de facturen werken met standaardbedragen: een artikel kost 1 tik, een boek 2 tikken, want dat is duurder om te sturen. Zo kost een artikel per 1 april 6,50 euro, ongeacht de lengte, en een boek 13 euro. Boeken zijn nu dus duurder, lange artikelen juist goedkoper.
En wat te doen met alle tegoeden op de oude accounts van de eindgebruikers? Elke bibliotheek heeft dit individueel opgelost. De algemene lijn is dat actieve gebruikers hun tegoed teruggestort hebben gekregen, al dan niet als tegoed op een algemene universiteits- of collegekaart. Inactieve gebruikers konden zich melden om hun tegoed terug te vorderen.
Gebruiksvriendelijkheid
De crux van een systeem is de gebruiksvriendelijkheid: zowel voor de eindgebruiker als voor de medewerker achter de schermen. Hier hangt veel af van de lokale implementatie. In sommige gevallen was dit ook een rouwproces: enkele bibliotheken hadden zelf veel aanvullende software ontwikkeld en raakten dat kwijt. Anderen realiseerden zich pas bij de overstap hoe krukkig en ouderwets hun proces was en waren juist opgelucht dat dit niet meer zo hoefde.
Wel merkten de universiteitsbibliotheken dat Nederland de eerste grote implementatie is van Tipasa buiten de VS. We hebben net wat andere wensen en willen dus ook een net wat andere configuratie van het systeem. Het is bijvoorbeeld niet handig als de meest beschikbare editie van een werk in Amerikaanse bibliotheken wordt gepresenteerd aan een Nederlandse bezoeker.
Voor de eindgebruiker is het onmiskenbaar eenvoudiger geworden: je kunt gewoon aanvragen, in plaats van eerst een account te openen.
Bibliotheken vertellen over hun ervaringen
IP vroeg aan een drie universiteitsbibliotheken en een hogeschoolbibliotheek hoe zij de overstap naar het nieuwe IBL-systeem hebben ervaren.
Petra Otten, projectmanager, coördinator WMS en teamleider van het team Metadata, Documentation & Acquisitions bij Wageningen University & Research (WUR)
Sander Sprik, projectleider implementatie IBL/Tipasa bij de UB Groningen en de Centraal Medische Bibliotheek
Anneke Dirkx, hoofd Afdeling Publieksdiensten bij de Universitaire Bibliotheken Leiden
Tjeerd Eissens, medewerker publieksdienst/coördinator IBL bij IBL-team Hogeschool Utrecht Bibliotheek (HUB)
Hoe is de overgang naar het nieuwe IBL gegaan?
Zowel bij de UB Groningen als de Hogeschool Utrecht Bibliotheek (HUB) is de overgang ‘redelijk soepel’ verlopen. Sander Sprik: ‘Dat is te danken aan een goede voorbereiding, een deskundig projectteam van de UB Groningen en voldoende ondersteuning door OCLC.’
Tjeerd Eissens heeft samen met een collega van de HUB een cursus bij OCLC gevolgd. ‘We zijn nu immers tevens een “leverende” bibliotheek geworden: collega-instellingen kunnen ons voortaan ook IBL-aanvragen sturen. Voor de vier medewerkers in het IBL-aanvraagteam maakte ik een uitgebreide handleiding. Het leveren van IBL-aanvragen ligt bij meer collega’s binnen de publieksdienst.’ Ook de workflow voor het ontvangen van IBL-boeken is veranderd: ‘Dit is een balietaak die iedereen zich eigen heeft moeten maken, maar dat loopt goed.’
Minder enthousiaste geluiden komen van de Bibliotheek van Wageningen University & Research (WUR). ‘We gebruikten jarenlang een zelfgemaakt systeem voor de afhandeling van IBL-aanvragen, dat naadloos aansloot op NCC/IBL,’ zegt Petra Otten. ‘Het ondersteunde ons goed bij de workflow en minimaliseerde het aantal handmatige handelingen. Tipasa is toch een “one size fits all”-systeem, en we vonden het best ingewikkeld om onze workflow daarop aan te passen. Bovendien hebben we veel tijd besteed aan het inrichten van de configuratie. En ook vonden we de documentatie van OCLC niet altijd even duidelijk. Het is allemaal goed gekomen, maar het heeft ons wel veel tijd gekost.’
Bij de Universitaire Bibliotheken Leiden lag de zaak nog iets ingewikkelder: het is een van de weinige universiteitsbibliotheken die niet werkt met het bibliotheeksysteem van OCLC. Anneke Dirkx: ‘Daarom moest er een koppeling gemaakt worden met ons Alma-systeem.’ Helemaal vlekkeloos verliep dit niet: ‘De oplevering van het OCLC-deel liet lang op zich wachten. Bovendien was er geen testsysteem, waardoor het niet mogelijk was om vooraf medewerkers in te werken.’
Zijn er verbeterpunten voor het nieuwe IBL?
Het nieuwe IBL werkt, maar er valt nog wel een en ander bij te schaven. Zo kan het opvragen en reserveren van uitgeleende IBL-boeken beter, vindt Sander Sprik. ‘Het werken met verschillende bibliotheeklocaties is uitdagend; de werkprocessen zijn lastig te scheiden, dat vergt een goede afstemming.’
Tjeerd Eissens: ‘Je zou nu vanuit WorldCat rechtstreeks op artikelniveau een IBL-aanvraag kunnen doen, maar dat werkt nog niet goed. Daarom doen we alle aanvragen vanuit de achterkant van het systeem. Een arbeidsintensieve klus omdat er veel gegevens handmatig moeten worden ingevuld. Gelukkig zoekt OCLC nu een oplossing voor dit probleem.’
Ook Petra Otten ziet ruimte voor verbeteringen: ‘De integratie met de uitleenmodule van het Worldshare Management Services (WMS), Circulation, zou beter kunnen. Nu moeten onze klanten op twee plaatsen een van ons geleend IBL-boek verlengen, in Tipasa en in Circulation. Dat is niet logisch.’
Vanuit het Tipasa-project zijn er verschillende openstaande issues die bij OCLC liggen, zegt Anneke Dirkx. ‘Zo is een overzicht van de statistische gegevens nog niet goed geregeld. Doordat ze lastig of niet uit het systeem zijn te halen, weten we te weinig wat zich nu écht afspeelt.’
Ziet de bibliotheek veranderingen in het aantal IBL-aanvragen?
Sinds de invoering van het nieuwe IBL-systeem nam in zowel Utrecht als Wageningen het aantal aanvragen af. ‘Ons vermoeden is dat NCC/IBL bij het toewijzen van een aanvraag aan een bibliotheek rekening hield met de snelheid van afhandelen. Hoe sneller je een aanvraag honoreerde, hoe meer aanvragen je kreeg. Dat mechanisme zit niet in Tipasa,’ aldus Petra Otten.
Tjeerd Eissens zag het laatste jaar al een vermindering in het aantal IBL-aanvragen, en dat is sinds de invoering van het nieuwe IBL onveranderd. ‘Een reden voor de daling is misschien dat onze online collectie via onze discoverytool HUGO of via de databanken beter gevonden wordt en/of toereikend is.’
In Groningen is het omgekeerd: het aantal IBL-aanvragen door studenten, universiteitsmedewerkers en overige leners is met ongeveer 25 procent gestegen, zegt Sander Sprik. ‘Bijzonder, want de afgelopen jaren was er sprake van een geleidelijke terugloop. De stijging is volgens Sander te danken aan een toegankelijker en gebruiksvriendelijker IBL. ‘Je hebt geen IBL-account meer nodig, en je kan nu direct vanuit onze discoverytool materiaal aanvragen. Bovendien is het IBL gratis voor RUG-medewerkers, studenten betalen alleen voor aanvragen in het buitenland.’ Verder is de hoeveelheid IBL-leveringen licht gestegen. ‘We verwachten dat dit nog verder gaat oplopen naarmate meer (openbare) bibliotheken aangesloten worden op Worldshare ILL/Tipasa.’
Ook de Universitaire Bibliotheken Leiden zag een toename in het aantal IBL-aanvragen. ‘De toename van aanvragen komt vooral van bibliotheken die het IBL gratis of tegen gereduceerd tarief aanbieden aan hun medewerkers en studenten,’ zegt Anneke Dirkx. ‘Ook heeft de stijging te maken met de grote en brede collectie van onze bibliotheek, met veelal uniek materiaal.’
En de openbare bibliotheken?
Brigit van Berkel, klantfunctiemanager Zoeken, Vinden & Leveren bij de Koninklijke Bibliotheek (KB), vertelt wat het nieuwe IBL betekent voor de openbare bibliotheken en voor de KB zelf. De KB heeft hierin een dubbele rol: zij maakt deel uit van UKB en daarmee van het IBL-netwerk van wetenschappelijke bibliotheken, en is daarnaast verantwoordelijk voor de landelijke digitale infrastructuur van openbare bibliotheken. De IBL-voorzieningen vallen daar ook onder.
Nieuwe IBL-voorziening
Brigit van Berkel: ‘Openbare bibliotheken (OB’s) konden tot maart 2019 aanvragen indienen bij UKB via een koppeling tussen de IBL-omgeving voor het OB-veld (VDX) en de NCC. Beide IBL-omgevingen zijn vervangen, dus dat werkt niet meer.’
‘De grootste verandering voor OB’s is IBLV, de nieuwe IBL-voorziening voor het OB-veld, die op 1 juli is ingevoerd. Dit heeft gezorgd voor een betere klantbeleving, een betere aansluiting op de lokale situatie, én de toegang voor alle OB-leden tot de volledige OB-collectie, dus niet alleen tot de collectie van veertien grote (Plus)bibliotheken.’
Toegang
‘Voor toegang tot bibliotheekmateriaal buiten het OB-veld heeft de KB in overleg met het OB-veld een op WorldShare en een workflowtool (Aura Portal) gebaseerde oplossing neergezet. OB-gebruikers kunnen zoeken in het Nederlandse materiaal in een speciaal voor hen ingerichte WorldCat Discovery-omgeving, en kunnen van daaruit ook boeken aanvragen. Aan de achterkant wordt de aanvraag afgehandeld door dertien grote OB’s en twee Provinciale Ondersteuningsinstellingen (POI’s), die bemiddelen voor de rest van het OB-veld.’
Tijdrovender
‘Voor zowel de bemiddelende als de aanvragende OB’s is de nieuwe werkwijze voor het aanvragen van UKB-materiaal tijdrovender. Voor de klant duurt de levering langer, als gevolg van de extra tussenschakel, behalve natuurlijk voor de klanten van de bemiddelende bibliotheken (die verantwoordelijk zijn voor ruim één derde van de aanvragen). Anderzijds is het aantal aanvragen sterk afgenomen, waarschijnlijk als gevolg van de prijsstijging en de overgangssituatie die op dit moment nog tot een minder gebruikersvriendelijke user flow leidt.’
Consequenties voor de KB
‘De nieuwe IBL-omgeving heeft ook voor de KB zelf en haar klanten veel consequenties. Dat heeft onder andere te maken met de bemiddelingsrol die de KB voor een groot aantal non-profitinstellingen vervult. Deze rol werd in de NCC goed ondersteund, maar in WS ILL/Tipasa veel minder goed. Om deze reden, en ook om de gebruikerservaring te verbeteren, is de KB nu ook voor haar eigen klanten het bestelproces opnieuw aan het inrichten, met ondersteuning van dezelfde workflowtool die ook voor het OB-veld in gebruik wordt genomen.’
Deze bijdrage komt uit IP nr. 8 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.