Archiefinstellingen hebben massaal foto’s van hun websites verwijderd. Dat gebeurde na een rechtszaak van een uitgever tegen Erfgoed Leiden over auteursrecht. Volgens rechthebbenden en auteursrechtenorganisatie Pictoright moeten archieven dit ‘dan maar beter regelen’. Maar met de huidige auteursrechtwetgeving is dat eigenlijk onmogelijk.
Door: Raymond Snijders
Erfgoed Leiden is niet de eerste archiefinstelling waartegen een rechtszaak is aangespannen. In 2015 verloor het het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) een zaak over het openbaar maken van 221 foto’s van een fotograaf die achteraf zijn recht kwam halen. In datzelfde jaar stonden ook Pictoright – namens de rechthebbenden – en het Stadsarchief Rotterdam tegenover elkaar bij de rechter. Het Stadsarchief werd veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding voor dertig inbreuken.
Leiden in last
Erfgoed Leiden beschikt, net zoals bijna alle archieven, over een beeldbank waarin duizenden beelden uit verschillende collecties opgenomen zijn. Hierin bevonden zich 25 gedigitaliseerde prentbriefkaarten met daarop historische foto’s uit voornamelijk de jaren dertig en veertig. En daar ging het mis. Eind 2016 meldde zich een uitgever die claimde over de auteursrechten te beschikken van de foto’s; hij wilde praten over een vergoeding voor het gebruik ervan. Erfgoed Leiden betwistte dat de opname in de beeldbank inbreuk maakte op de rechten en deze zaak kwam uiteindelijk voor de rechter.
Geen probleem
Het gaat te ver om hier alle details te beschrijven, maar het belangrijkste aspect van deze zaak is dat de 25 prentbriefkaarten destijds in omloop zijn gebracht zonder dat daar de naam van de betreffende fotograaf op vermeld is. De Auteurswet stelt dat in zo’n geval de instelling die het werk openbaar maakt de rechthebbende is (artikel 8 Aw) en dat het auteursrecht zeventig jaar na die openbaarmaking verloopt (artikel 38 Aw).
Anders gezegd, Erfgoed Leiden had geen reden om aan te nemen dat ze überhaupt iets moest gaan regelen met eventuele rechthebbenden. Het auteursrecht was, op één prentbriefkaart uit 1953 na, immers verlopen.
Uitgever Voet uit Rotterdam toverde echter een konijn uit zijn hoge hoed. Hij bleek in 1982 een overeenkomst met de fotograaf gesloten te hebben, waarin het auteursrecht van de 25 foto’s overgedragen is aan de uitgever. Inclusief alle negatieven.
Toch niet goed geregeld
Met die overeenkomst – en negatieven – in de hand kon de uitgever aantonen dat de foto’s dus niet anoniem gepubliceerd zijn, maar van de hand waren van de fotograaf. De maker was weliswaar overleden in 2000, maar de auteursrechtelijke bescherming loopt door tot 1 januari 2071.
De Rechtbank Den Haag behandelt de zaak zoals die dat behoort te doen: aan de hand van de juridische feiten. En die zijn simpel. Uitgever Voet beschikt over de rechten en Erfgoed Leiden had een regeling moeten treffen met deze uitgever om de foto’s te mogen gebruiken. Ook al konden ze niet weten dat de foto’s nog auteursrechtelijk beschermd waren, laat staan bij wie ze de rechten moesten afkopen. Het archief wordt uiteindelijk veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding voor de 25 foto’s (en de aanzienlijke proceskosten).
En nu?
De advocaat van de uitgever heeft inmiddels ook alle andere archieven benaderd voor een vergoeding voor andere foto’s. Als reactie daarop hebben de archieven honderdduizenden foto’s verwijderd. Ondertussen staat Pictoright in verwarring aan de zijlijn toe te kijken: aangezien de rechter niet eens gerefereerd heeft aan diens collectieve afkoopregeling voor digitalisering van foto’s, is het maar de vraag of archiefinstellingen hier in de praktijk iets aan hebben.
Erfgoed Leiden heeft aangekondigd in hoger beroep te gaan, ondersteund door brancheorganisatie KVAN/BRAIN. In de hoop een juridische oplossing te vinden waarmee archieven en erfgoedinstellingen hun digitaal erfgoed online kunnen zetten zonder in die onmogelijke auteursrechtspagaat te belanden.
Raymond Snijders is senior informatiebemiddelaar bij Hogeschool Windesheim.
Deze bijdrage komt uit IP nr. 5 / 2018. Het gehele nummer kun je hier lezen.