Wetenschappelijke publicaties waar auteursrecht op rust, worden in zogeheten schaduwbibliotheken vrolijk gedeeld. De uitgevers staan er veelal bij en kijken ernaar. De pas verschenen publicatie Shadow Libraries belicht de achtergronden van deze illegale databases.
Door: Matthijs van Otegem
Sci-Hub is misschien wel de bekendste, maar er zijn er natuurlijk meer: shadow libraries, databases van wetenschappelijke publicaties waar auteursrecht op rust maar die toch vrijelijk gedeeld worden over de gehele wereld. Recent verscheen een bundel met artikelen over dit fenomeen, met een inleiding van editor Joe Karaganis.
In de inleiding analyseert Karaganis het fenomeen, waarna artikelen met onderzoek per land volgen: over Rusland, Polen, India, Argentinië, Brazilië, Uruguay en Zuid-Afrika. Verder bevat de bundel ook een analyse van Balázs Bodó over LibGen, een grote, van oorsprong Russische pirate library, die gestart is in 2008 en tot op de dag van vandaag bestaat. LibGen meldt op zijn site trots dat de database inmiddels 2 miljoen bestanden telt. 1
Piratensites
Hoe kan het dat dit soort schaduwbibliotheken bestaat? Ik kan me nog goed de felle acties herinneren van de muziekindustrie tegen Napster en vergelijkbare piratensites, toen die de cd-industrie om zeep hielpen. In de muziek zijn er inmiddels nieuwe businessmodellen ontstaan, zoals Spotify of verdienmodellen waarin het concert zelf centraal staat.
In de markt voor wetenschappelijke informatie gebeurt dit vooralsnog niet. Elsevier won weliswaar in juni 2017 een proces tegen Sci-Hub, maar de site is nog gewoon in de lucht en ik betwijfel of Elsevier een cent heeft gezien van de boete waartoe de rechter Sci-Hub veroordeelde.2
Wankele status quo
In zijn inleiding gaat Karaganis in op juist dit vraagstuk. Karaganis, verbonden aan The American Assembly van Columbia University, publiceerde eerder al Media piracy in emerging economies (2011) en Copy Culture in the US and Germany (2013). De wetenschappelijke markt is in handen van enkele grote uitgevers, die weliswaar iets te winnen hebben maar vooral ook veel te verliezen.3 Zij gedogen de schaduwbibliotheken, ook omdat het nog niet zo eenvoudig is deze aan te pakken. Het auteursrecht verschilt van land tot land en er zijn vele grijze gebieden. Denk maar aan de uitzondering in de Nederlandse auteurswet voor een thuiskopie voor eigen oefening, studie of gebruik. Wat legaal of illegaal is, is niet altijd even duidelijk. Karaganis betoogt dat het ecosysteem zo ingewikkeld in elkaar zit dat te weinig partijen er baat bij hebben om dit open te breken.
Terugtrekkende overheid
Deze wankele status quo in de wetenschappelijke markt staat onder druk door een aantal ontwikkelingen. In de eerste plaats groeit het hoger onderwijs gigantisch in de landen met een laag of gemiddeld inkomen. Dáár zit de ontwikkeling, niet bij ons in Nederland. Dat geldt trouwens voor bijna elk onderwerp (als informatieprofessional moet je het boek Factfulness kennen, maar dat is een ander verhaal4). Veel van die nieuwe universiteiten zijn privé-initiatieven. De overheid trekt zich wereldwijd terug uit de onderwijsmarkt. Dit bemoeilijkt regulering en handhaving in de markt voor wetenschappelijke informatie.
Tot slot zijn de technische mogelijkheden om een informeel circuit op te zetten uitstekend. Sinds de jaren tachtig staat overal een kopieerapparaat, in de jaren negentig kreeg iedereen een pc, en sinds de opkomst van internet en mobiele devices is het delen van informatie gemakkelijker dan ooit. Zo is er een groot informeel netwerk voor het uitwisselen van wetenschappelijke content ontstaan: artikelen, boeken, leermiddelen et cetera.
We weten het allemaal, maar doen net alsof onze neus bloedt. Ook bij mijn eigen universiteit doen we manmoedige pogingen om onze digitale leeromgeving ‘schoon’ te houden. Tegelijkertijd weten we dat zodra de verplichte literatuurlijst verschijnt, één student de boel inscant en via WhatsApp en WeTransfer de rest van studiemateriaal voorziet in ruil voor een avond vrij drinken.
Impasse
De officiële markt voor wetenschappelijke informatie is een houtje-touwtjesysteem dat stelselmatig niet in de behoefte voorziet van miljoenen studenten en tot nu toe toch de beste manier is om steeds meer wetenschappelijke kennis te verspreiden onder een groeiende groep gebruikers, aldus Karaganis. Het informele circuit compenseert, zij het niet perfect maar wel goedkoop, voor het falen van de formele markt. Dit levert een impasse op: illegaal delen verhindert dat uitgeverijen verder de markt veroveren, maar de werking ervan voorkomt tegelijk een daadwerkelijke instorting van het huidige systeem zoals in de muziekindustrie.
Drie strategieën
Karaganis signaleert drie strategieën om uit deze impasse te komen. In de eerste plaats een scherpe grens trekken tussen legale en illegale content. Dit gebeurt in Nederland in de onderhandelingen tussen de Nederlandse universiteiten en de Stichting PRO over afdrachten voor readers. Aan de ene kant strikt controleren, aan de andere kant in licenties het hergebruik van digitale content toestaan.
Een tweede ontwikkeling is de verschuiving van kosten van het individu, de student, naar de instelling – lees bibliotheek. Waar vroeger de student zelf zijn boeken kocht, sluit nu de instelling een campuslicentie af op ebooks. Dit is een mooie oplossing die ik in Rotterdam ook wel zou willen.
Helaas kan ik het niet betalen: studenten zetten met elkaar twee keer zoveel om aan studieboeken als mijn complete collectiebudget. Die rekening kan ik dus niet oppakken, en mijn collega’s bij de andere universiteitsbibliotheken ook niet. Dit is de belangrijkste reden dat dit voorjaar een ebookpilot van SURF mislukte nog voor die goed en wel begonnen was. We konden het niet eens worden met uitgevers over een redelijke prijs voor ebooks.
Een derde weg is de auteurswet oprekken zodat een deel van het illegale circuit wordt gelegaliseerd. Deze discussie vindt nu plaats in Europees verband bij de herziening van de EU directive on copyright in the digital single market.5 Dat schiet niet erg op. Het zal je dus niet verbazen dat de golden bullet hier nog niet tussen zit.
Tot slot
Als je wilt weten hoe het er in andere landen aan toegaat, moet je de vervolghoofdstukken lezen. Het voert te ver om die allemaal door te lopen. Trouwens, je blijft toch lezen, terugbladeren en herlezen in dit boek. Groot voordeel ervan: het is in open access gepubliceerd. Zolang je je houdt aan de CC by-nc-licentie mag je het verspreiden zoveel je wilt.
Shadow Libraries; access to knowledge in global higher education. J. Karaganis ed. Cambridge (Mass.): MIT, 2018. Te downloaden van mitpress.mit.edu/books/shadow-libraries
Noten
1 http://gen.lib.rus.ec/, Dit aantal groeit nog steeds. Bodó noemt in zijn artikel 1,6 miljoen ten tijde van de laatste review in februari 2016. Twee jaar voor publicatie van een ebook is trouwens niet bijster snel…
3 Vijf partijen beheersen samen 50% van alle research papers: Elsevier,Wiley, Springer-Nature, Taylor & Francis en Sage. Drie uitgevers verzorgen meer dan 50% van alle Engelstalige tekstbooks: McGraw-Hill, Pearson en Houghton Mifflin Harcourt.
4 Hans Rosling, Factfulness: ten reasons we’re wrong about the world – and why things are better than you think. Londen: Sceptre, 2018
Matthijs van Otegem is redacteur van IP en directeur van de Universiteitsbibliotheek van de Erasmus Universiteit Rotterdam
Deze bijdrage komt uit IP nr. 5 / 2018. Het gehele nummer kun je hier lezen.