Third places nemen een steeds belangrijkere plek in ons dagelijks leven, zegt architect en creative guide Aat Vos. Het zijn de plekken waar de eenentwintigste-eeuwer, naast ’thuis’ en ‘werk’, steeds meer tijd doorbrengt. Om te werken (met laptop en een latte), te lezen of om vrienden te ontmoeten. Openbare bibliotheken zijn volgens Vos de uitgelezen third places.
Door: Andrea Langendoen
Samen met architect Liesbeth van der Pol was Aat Vos verantwoordelijk voor de herinrichting van DOK Delft, dat in 2008 werd verkozen tot ‘beste bibliotheek’ van Nederland. De afgelopen twintig jaar heeft Vos talloze bibliotheken in binnen- en buitenland nieuw leven ingeblazen.
Begin dit jaar opende de Deichman Stovner-bibliotheek, een nieuw filiaal van de openbare bibliotheek van Oslo, een co-creatie tussen Aat Vos (design concept, strategie, creative direction) en Artisan Tech (productie en ontwikkeling). Een spectaculaire ruimte die de bezoeker het gevoel geeft in een bos te lopen: vol takkenhagen, tafels waar boomstammen uit lijken te groeien en manshoge vogelnesten om in ‘weg te duiken’. De bibliotheek is ingericht met een mix van oud en nieuw, waarbij Vos en zijn team veel bestaande materialen, zoals boomstammen en negentiende-eeuwse gietijzeren fabriekskozijnen, hergebruikten.
IP sprak met Aat Vos over zijn visie op de rol van bibliotheken als third place.
U werkt veel samen met bibliotheken. Waarom heeft u daarvoor gekozen?
‘Ik ben ervan overtuigd dat juist bibliotheken een krachtig middel zijn om mensen en samenlevingen te activeren, aan te zetten om samen te werken. Bibliotheken horen bij de plekken waar de drempel laag is, waar mensen makkelijk alleen naartoe gaan.’
‘Een bibliotheek die alleen nog inzet op het boek graaft haar eigen graf. Met een maatschappelijk relevant programma op lokaal niveau blijf je relevant. Zeker als bibliotheken onderdeel gaan uitmaken van andere voorzieningen, ook commerciële initiatieven (in combinatie met theaters of filmhuizen bijvoorbeeld). Bij een convenant tussen private en publieke partijen heb je the best of both worlds.’
‘We zitten in een tijd van schuivende panelen, veranderende paradigma’s over wat bibliotheken zijn. Bibliotheken kunnen een steeds belangrijkere verbindende rol spelen in onze maatschappij.’
Hoe belangrijk zijn bibliotheken in het realiseren van third places”
‘Onze samenleving raakt steeds voller met die third places. Daardoor wordt er ook een groter beroep gedaan op het publieke domein. Een bedrijf als Starbucks speelt daar slim op in, maar je betaalt er wel bijna vijf euro voor een kop koffie. Juist bibliotheken kunnen daar vanuit hun oorsprong (gelijke toegang tot kennis en informatie, het bevorderen van gelijke kansen voor iedereen) een belangrijke rol in spelen.’
‘Voor bibliotheken is het eigenlijk een “nobrainer” om die rol te pakken. De wereld buiten de bibliotheek wordt steeds huiselijker, als de bibliotheek blijft stilstaan loop je het risico op een versnelde exclusie van de gebruikers – die voelen dat ze niet meer de moeite waard zijn om in te investeren. Zo ontstaat een versnelling in de maatschappelijke tweedeling die op dit moment toch al plaatsvindt.’
Wat zijn de voorwaarden voor een bibliotheek om als een goede third place te fungeren?
‘Je kunt niet functioneren zonder goede programmering. Het gaat niet alleen om de content die je aanbiedt, maar om de context daarbij. Daarbij moet je goed gebruik maken van public intelligence, onderzoek doen naar wat er speelt onder de gebruikers en in de omgeving.’
‘Je ziet dat bibliotheken steeds meer van een huis van media naar een huis als medium gaan, waarbij de consument steeds vaker actief deelneemt en bijdraagt aan de programmering. Bibliotheken moeten de faciliteiten voor activiteiten beschikbaar stellen in plaats van zelf alles te programmeren. De directeur van de Deichman Stovner-bibliotheek in Oslo wilde bijvoorbeeld een groot podium in zijn nieuwe gebouw, dat bezoekers zelf konden gebruiken. Ik was daar zelf in eerste instantie sceptisch over, maar op dit moment vindt er bijna iedere dag wel iets plaats, dat door bezoekers zelf is geprogrammeerd. En het enige wat de bibliotheek hoeft te weten, is wie er wat gaat doen en wat het onderwerp is.’
De nieuwe Deicham Stovner-bibliotheek wordt aangekondigd als een ‘duurzame publieke plek’. Welke rol speelt duurzaamheid in uw werk?
‘Hoe meer gebruik wordt gemaakt van duurzaam materiaal hoe beter. In het algemeen lukt dat ook goed, ik gebruik het liefst veel gerecycled materiaal. De vintage mode van het moment helpt natuurlijk ook mee. Het is heel erg voor de hand liggend, maar soms kun je niet altijd zo werken. Het ligt erg aan de aanbestedende dienst; soms zijn de voorwaarden zo strikt dat je alleen kunt werken met gekeurd en dus nieuw materiaal.’
U werkt vooral met bestaande, veelal verwaarloosde en vergeten publieke ruimtes. Wat is de aantrekkingskracht van deze gebouwen?
‘Ik kom veel gebouwen in het publieke domein tegen waar de afgelopen decennia niets aan is gedaan. Ik word geraakt door de enorme potentie van die gebouwen. Het is de kunst om met een gelimiteerd budget daar weer iets van te maken. Publieke voorzieningen (en dan bedoel ik niet alleen bibliotheken, maar ook jeugdclubs, theaters et cetera) werken het beste als mensen ze als het ware kunnen aantrekken, als een jas. Hoe dichter zo’n ruimte komt bij de persoonlijke belevenis, hoe makkelijker je je ermee kunt identificeren en hoe makkelijker ze zijn te deïnstitutionaliseren. Dat is een belangrijke voorwaarde, die je moet inzetten.’
Debat over bibliotheek als publieke huiskamer
Tijdens het Nationale Bibliotheekcongres op 20 maart gaat Aat Vos samen met Roxane van Acker, directeur Bibliotheek Zuid-Kennemerland, en Bas Pietersen, directeur van The Alignment House, in debat over de rol van de bibliotheek als publieke huiskamer. Voor wie is die huiskamer eigenlijk en wat gebeurt er? Hoe kan de bibliotheek zich meer als ‘krachtkern’ manifesteren?
Het Nationaal Bibliotheekcongres vindt plaats in Theater De Campanje in Den Helder en heeft als thema Bricks, bits & books. Bouwen aan de Bibliotheek van overmorgen. Aanmelden kan via www.hetnationalebibliotheekcongres.nl.
Andrea Langendoen is redacteur van IP en programmacoördinator Huis van het Boek voor de KB.
Deze bijdrage komt uit IP nr. 2 / 2018. Het gehele nummer kun je hier lezen.